Zaufania już nie ma, współpraca wyniszcza, może nawet obiecany wkład nie wpłynął — a mimo to współwspólnik dalej siedzi przy stole i głosuje przy każdej sprawie. Pozbyć się wspólnika da się, ale nie władczym słowem: potrzebują Państwo powodu i nośnej podstawy. Kto w afekcie przepycha uchwałę, kasuje ją kilka miesięcy później przed sądem. Poniżej wyjaśniamy, jakie drogi otwiera Państwu niemieckie prawo spółek (według niemieckiej ustawy GmbHG), ile kosztują i na czym się rozstrzyga, by Państwa krok na końcu się obronił.
Blokuje uchwały, działa przeciw spółce, może nawet aktywnie jej szkodzi — ale sprzedać nie chce, w każdym razie nie za cenę, którą mogą Państwo zapłacić. Teraz staje pytanie, czy Państwa umowa spółki otwiera drogę, czy zostaje już tylko droga przez sąd.
Wspólnik objął udział, ale wkładu podstawowego nigdy w pełni nie wpłacił. Mimo to trzyma swoje głosy i czeka. Dokładnie dla tego przypadku istnieje osobna, jasno uregulowana droga, by wykluczyć go wraz z jego udziałem.
Z pozostałymi są Państwo zgodni, że ma odejść. Ale ile to kosztuje? Ustępujący chce pełnej wartości rynkowej, Państwo powołują się na klauzulę w umowie spółki. Tu rozstrzyga się, czy cięcie uda się czysto, czy przeciąży spółkę finansowo.
Chęć pozbycia się współwspólnika jest zrozumiała — ale ustawa świadomie nie ułatwia tego Państwu. Udział w spółce to własność, a własności nikomu nie zabiera się mimochodem. Dlatego obowiązuje zasada: potrzebują Państwo dwóch rzeczy. Po pierwsze powodu, który usprawiedliwia ingerencję. Po drugie podstawy — albo w Państwa umowie spółki, albo w jednej z instytucji uznanych przez orzecznictwo. Bez obu nie da się, a najczęstszym błędem jest to przeoczyć i po prostu zagłosować.
Droga główna: umorzenie udziału (umorzenie udziałów — Einziehung, § 34 GmbHG). Przy umorzeniu — ustawa nazywa je też amortyzacją — udział zostaje unicestwiony; dotknięty wspólnik ustępuje ze spółki. To najostrzejsza i zarazem najczęstsza dźwignia. Ma jednak twardy warunek: umorzenie może nastąpić tylko o tyle, o ile dopuszcza je umowa spółki (§ 34 ust. 1 GmbHG). Jeśli Państwa umowa spółki nic o tym nie mówi, ta droga jest z góry zamknięta. Jeszcze surowiej jest przy umorzeniu przymusowym, czyli umorzeniu bez zgody dotkniętego: jest ono dopuszczalne tylko wtedy, gdy jego przesłanki stały w umowie spółki już przed chwilą, w której wspólnik nabył udział (§ 34 ust. 2 GmbHG). Klauzula, którą wprowadzają Państwo dopiero później, by usunąć niewygodnego wspólnika, przeciw niemu więc nie działa. To sedno, na którym łamie się większość pochopnych umorzeń.
Przypadek szczególny: niewniesiony wkład — kaduk (§§ 21–23 GmbHG). Jeśli wspólnik nie spełnił wymagalnej wpłaty, jest osobna, jasno uregulowana droga. Spółka może listem poleconym, wyznaczając termin dodatkowy co najmniej jednego miesiąca i pod groźbą wykluczenia, ponownie wezwać go do zapłaty (§ 21 ust. 1 GmbHG). Jeśli i wtedy nie płaci, zostaje pozbawiony swojego udziału oraz już wniesionych wpłat częściowych na rzecz spółki (§ 21 ust. 2 GmbHG) — jest wykluczony. Za powstały ubytek pozostaje jednak dalej odpowiedzialny wobec spółki (§ 21 ust. 3 GmbHG), a udział można w razie potrzeby sprzedać w drodze licytacji (§ 23 GmbHG). Ta droga działa tylko przy długu z wkładu, nie przy „zwykłym" sporze.
Gdy umowa spółki nic nie daje: wyłączenie z ważnego powodu. I teraz punkt, który wielu zaskakuje: wyłączenie wspólnika z ważnego powodu nie jest w GmbHG uregulowane. To prawo sędziowskie wypracowane przez orzecznictwo — stworzone w nawiązaniu do zasad o rozwiązaniu spółki, bo skłócone grono wspólników inaczej nie miałoby wyjścia. Jeśli dalsza współpraca z wspólnikiem stała się dla pozostałych nie do zniesienia, może on zostać wyrokiem wyłączony z GmbH, i to nawet bez jakiejkolwiek regulacji w umowie spółki. Według orzecznictwa wyłączenie staje się skuteczne już z prawomocnością tego wyroku i nie jest uzależnione od zapłaty odprawy (BGH, wyrok zaoczny z 11.07.2023 — II ZR 116/21). To najostrzejszy miecz i zawsze ostatnia, nie pierwsza opcja — droga prowadzi przez postępowanie sądowe, nie przez samą uchwałę.
Zanim spółka wytoczy takie powództwo o wyłączenie, potrzebna jest przygotowująca uchwała wspólników. Także dla niej orzecznictwo świadomie postawiło poprzeczkę wysoko: przy braku odmiennej regulacji w umowie spółki wymaga dla tej uchwały kwalifikowanej większości trzech czwartych oddanych głosów — przy czym głos dotkniętego się nie liczy (BGH, wyrok z 13.01.2003 — II ZR 227/00). Kto chce pozbyć się niemiłego wspólnika ciasną większością, tak nie przejdzie, i tak ma być: wyłączenie ma dotknąć naprawdę nieznośnego przypadku, a nie uciążliwego wspólnika mniejszościowego.
Cena: odprawa. Kto opuszcza GmbH, nie odchodzi z pustymi rękami. Wykluczony albo ustępujący wspólnik ma co do zasady prawo do odprawy — według orzecznictwa z reguły według rzeczywistej wartości, czyli wartości rynkowej udziału. Umowa spółki może tę odprawę ograniczyć, na przykład do wartości księgowej albo z rozłożeniem na raty, i tak też jest zwykle. Ale ta swoboda ma granice: jeśli odprawa pozostaje w rażącej dysproporcji do rzeczywistej wartości, klauzula może być sprzeczna z dobrymi obyczajami i tym samym nieważna (§ 138 BGB) — sądy ją wtedy dostosowują. Niech więc Państwo nie polegają ślepo na tym, że bardzo niska klauzula wartości księgowej Państwa chroni; w sporze może się załamać.
Kiedy umorzenie działa — i kiedy nagle odpowiadają Państwo osobiście. Częstym błędem jest sądzić, że umorzenie działa dopiero, gdy zapłacono odprawę. Prawdą jest odwrotność: jeśli uchwała o umorzeniu nie jest ani nieważna, ani za nieważną uznana, umorzenie staje się skuteczne już z zawiadomieniem dotkniętego o uchwale — a nie dopiero z zapłatą odprawy (BGH, wyrok z 24.01.2012 — II ZR 109/11). Cena za to: jeśli uchwalający wspólnicy nie zadbają o to, by odprawę dało się spełnić z wolnego majątku spółki, i nie rozwiążą też spółki, lecz prowadzą ją dalej i dzielą między siebie wartość umorzonego udziału, to odpowiadają wobec ustępującego proporcjonalnie i osobiście za jego odprawę (BGH, wyrok z 24.01.2012 — II ZR 109/11). Ta osobista odpowiedzialność powstaje jednak dopiero wtedy, gdy trwanie spółki bez względu na roszczenie o odprawę staje się sprzeczne z lojalnością — nie już z samą uchwałą (BGH, wyrok z 10.05.2016 — II ZR 342/14). I jeszcze jedna pułapka: jeśli już przy podjęciu uchwały jest pewne, że odprawy nie da się zapłacić z wolnego, nienaruszającego kapitału zakładowego majątku (§ 34 ust. 3, § 30 ust. 1 GmbHG), uchwała o umorzeniu jest nieważna od samego początku.
Praktyka Pierwszy krok nie prowadzi do formularza uchwały, lecz do umowy spółki. Jeśli nie ma tam klauzuli o umorzeniu — albo wprowadzono ją dopiero później dla tego jednego wspólnika — umorzenie przymusowe jest martwe, zanim Państwo zaczęli. Niech wyjaśnią Państwo podstawę, zanim rozwiną powód. I niech policzą odprawę realistycznie: rozstanie, którego spółka potem nie może zapłacić, staje się bumerangiem.
Ten artykuł dotyczy rozstania z wspólnikiem. Jeśli chodzi ogólniej o odwołanie członka zarządu, zakazy głosowania, zablokowane uchwały albo Państwa prawo do informacji, szczegóły znajdą Państwo w tekście Spór wspólników w Niemczech.
Niech Państwo sprawdzą, czy i jak Państwa umowa spółki reguluje umorzenie (§ 34 GmbHG) i czy umorzenie przymusowe było pokryte już w chwili, gdy dotknięty nabywał udział. Jeśli klauzuli nie ma, ta droga odpada — wtedy w pole widzenia wchodzi wyłączenie z ważnego powodu w drodze powództwa. Ta zwrotnica stoi na samym początku, nie na końcu.
Czy to ważny powód, czy niewniesiony wkład: niech Państwo utrwalą na piśmie, co się wydarzyło, z datami, dowodami i korespondencją. Co dziś każdy wie, w procesie za dwa lata jest sporne — a czego nie potrafią Państwo wykazać, nie liczy się przed sądem. Ważny powód rozstrzyga sprawę, a udowodnić go musi ten, kto się na niego powołuje.
Zaproszenie następuje listem poleconym, z terminem co najmniej jednego tygodnia, a cel uchwały — umorzenie albo powództwo o wyłączenie — musi być zapowiedziany (§ 51 GmbHG). Głosowanie nad nieprawidłowo zapowiedzianym punktem czyni uchwałę zaskarżalną. Na tej formalności rozbija się w praktyce więcej uchwał niż na samym sporze.
Nad uchwałą, która dotyczy sporu sądowego przeciw niemu albo jego wyłączenia, dotknięty wspólnik głosować nie może (§ 47 ust. 4 GmbHG). Do przygotowującej uchwały o powództwie o wyłączenie bez regulacji w umowie spółki potrzebują Państwo nadto trzech czwartych oddanych głosów (BGH, wyrok z 13.01.2003 — II ZR 227/00). Niech to policzą wcześniej, nie w sporze przy stole zgromadzenia.
Niech Państwo sprawdzą, co umowa spółki mówi o odprawie i czy wytrzyma ona kontrolę (§ 138 BGB). Niech wyjaśnią, czy spółka może spełnić odprawę z wolnego majątku (§ 34 ust. 3, § 30 ust. 1 GmbHG) — inaczej grozi nieważność uchwały i osobista odpowiedzialność uchwalających wspólników (BGH, wyrok z 24.01.2012 — II ZR 109/11).
Bez klauzuli w umowie spółki umorzenie przymusowe nie działa, a wprowadzona później klauzula nie działa przeciw wspólnikowi z dawna (§ 34 ust. 1 i 2 GmbHG). Kto to przeoczy, podejmuje uchwałę, która idzie w próżnię — i dostarcza drugiej stronie gotowego wzorca do zaskarżenia.
Nie ma paragrafu GmbHG „wyłączenie z ważnego powodu". To prawo sędziowskie, wykonalne tylko powództwem o wyłączenie i skuteczne dopiero z prawomocnością wyroku (BGH, wyrok zaoczny z 11.07.2023 — II ZR 116/21). Kto sądzi, że sama uchwała wyrzuci wspólnika, traci czas i pozycję.
Dotknięty przy uchwale o swoim wyłączeniu głosować nie może (§ 47 ust. 4 GmbHG), a do uchwały o wyłączeniu bez regulacji w umowie spółki potrzeba trzech czwartych pozostałych głosów (BGH, wyrok z 13.01.2003 — II ZR 227/00). Uchwała podjęta z błędną większością zostaje uznana za nieważną.
Jeśli już przy podjęciu uchwały jest pewne, że spółka nie może zapłacić odprawy z wolnego majątku, uchwała o umorzeniu jest nieważna — a kto potem po prostu prowadzi spółkę dalej i przywłaszcza sobie wartość, może osobiście odpowiadać wobec ustępującego (BGH, wyrok z 24.01.2012 — II ZR 109/11; BGH, wyrok z 10.05.2016 — II ZR 342/14). Niech Państwo policzą uczciwie, zanim zagłosują.
Najdroższą pozycją przy rozstaniu z wspólnikiem rzadko jest honorarium adwokackie czy koszty sądowe — jest nią odprawa i czas, w którym konflikt paraliżuje przedsiębiorstwo. Właśnie dlatego przygotowanie rozstrzyga prawie wszystko: czysto przygotowana uchwała o umorzeniu na nośnej podstawie w umowie spółki jest drogą szybką i tanią. Powództwo o wyłączenie przez kilka instancji jest drogą długą i drogą — a czasem nieuniknioną.
Stałych cen ryczałtowych świadomie nie podajemy: czy wystarczy umorzenie, czy zadziała kaduk, czy zostaje tylko powództwo o wyłączenie — i w jakiej wysokości stoi w grze odprawa — rozstrzyga się dopiero, gdy poznamy Państwa umowę spółki, układ udziałów i powód. Rząd wielkości i uczciwą ocenę, która droga ma dla Państwa sens i czy opłaca się rozwiązanie negocjacyjne, które szybciej doprowadzi do celu niż droga przez sąd, otrzymają Państwo, gdy tylko poznamy Państwa sprawę.
Nie. Potrzebują Państwo uznanego powodu i podstawy. Do umorzenia udziału umowa spółki musi je dopuszczać, wbrew woli dotkniętego nawet już przed nabyciem przez niego udziału (§ 34 GmbHG). Gdy brak regulacji w umowie spółki, zostaje tylko wyłączenie z ważnego powodu — a ono nie idzie przez uchwałę, lecz tylko przez powództwo o wyłączenie, którego wyrok dopiero wyklucza wspólnika (BGH, wyrok zaoczny z 11.07.2023 — II ZR 116/21).
Umorzenie (§ 34 GmbHG) to uchwała wspólników na podstawie umowy spółki — unicestwia udział i działa już z zawiadomieniem o uchwale. Wyłączenie z ważnego powodu natomiast nie stoi w ustawie; jest wypracowane przez orzecznictwo i przeprowadzane wyrokiem w postępowaniu procesowym. Sięgają Państwo po nie przede wszystkim wtedy, gdy umowa spółki nie dopuszcza umorzenia.
Wtedy działa kaduk (§§ 21–23 GmbHG): spółka listem poleconym, z terminem dodatkowym co najmniej jednego miesiąca i pod groźbą wykluczenia, ponownie wzywa do zapłaty (§ 21 ust. 1 GmbHG). Jeśli nie płaci, zostaje pozbawiony udziału i wniesionych wpłat częściowych (§ 21 ust. 2 GmbHG) — pozostaje jednak odpowiedzialny za ubytek (§ 21 ust. 3 GmbHG). Ta droga działa tylko przy długu z wkładu, nie przy innym sporze.
Co do zasady ustępujący ma prawo do odprawy, zwykle według wartości rynkowej udziału. Umowa spółki może ją ograniczyć, ale nie dowolnie: jeśli odprawa pozostaje w rażącej dysproporcji do rzeczywistej wartości, klauzula może być sprzeczna z dobrymi obyczajami i nieważna (§ 138 BGB) oraz zostaje dostosowana. Bardzo niska klauzula wartości księgowej nie daje więc pewnej podstawy do kalkulacji — tu warto przyjrzeć się dokładnie, zanim Państwo zagłosują.
Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48. Zwłaszcza gdy zbliża się zgromadzenie albo biegnie termin do zaskarżenia uchwały, liczy się każdy dzień — proszę opisać sytuację raczej wcześniej niż później.
„Pozbycie się wspólnika udaje się prawie zawsze — ale tylko we właściwej kolejności: najpierw umowa spółki, potem powód, potem uchwała. Kto najpierw wyważa drzwi, a dopiero potem szuka klucza, stoi na końcu drożej niż na początku", mówi adwokat Sebastian Müller.
Ten artykuł dotyczy rozstania z wspólnikiem w Niemczech. Sąsiednie tematy porządkujemy w tekstach Spór wspólników w Niemczech, Uchwała wspólników w Niemczech, Zakup udziałów w Niemczech, Powołanie członka zarządu GmbH w Niemczech oraz Założenie GmbH w Niemczech — wszystkie w świecie Spółki i odpowiedzialność.
Proszę krótko opisać, o co chodzi — otrzymają Państwo pierwszą ocenę. Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48.
Opisz swoją sprawę