Dostarczyli Państwo z zastrzeżeniem własności (Eigentumsvorbehalt), oddali maszynę w leasing albo mają własność na zabezpieczenie (Sicherungseigentum) urządzenia — a teraz niemiecki komornik (Gerichtsvollzieher) zajmuje u kontrahenta właśnie tę rzecz, bo inny wierzyciel ma przeciwko niemu tytuł. Organ egzekucyjny zabiera to, co zastanie u dłużnika, nie sprawdzając, do kogo to należy. Państwa własność grozi sprzedażą z licytacji, choć egzekucja w gruncie rzeczy Państwa nie dotyczy. Właśnie na to jest powództwo ekscydencyjne — po niemiecku Drittwiderspruchsklage według § 771 ZPO: jako osoba trzecia przeprowadzają Państwo, że do ich rzeczy nie wolno kierować egzekucji. Poniżej piszemy, kiedy to powództwo jest właściwą drogą, który sąd jest właściwy — i dlaczego zły środek prawny może posłać Państwa własność pod młotek.
Dostarczyli Państwo swojemu kontrahentowi, faktura jest otwarta, własność aż do pełnej zapłaty pozostaje przy Państwu. Teraz inny wierzyciel zajmuje ten towar u kontrahenta. Komornik nie pyta, do kogo należy — bierze to, co stoi u dłużnika. Zastrzeżoną własność przeprowadzają Państwo powództwem ekscydencyjnym, a nie telefonem do komornika.
Maszyna, pojazd, instalacja należy do Państwa i jest jedynie oddana do używania. Komornik zastaje ją w zakładzie dłużnika i zajmuje — dla niego wszystko wygląda tak samo. Jako właściciel nie są Państwo dłużnikiem egzekwowanym; egzekucję do cudzej własności odpierają Państwo przez § 771 ZPO, kierując się do sądu w miejscu zajęcia.
Na zabezpieczenie swojej wierzytelności otrzymali Państwo przeniesienie własności rzeczy, która pozostaje u dającego zabezpieczenie — a teraz zajmuje ją jego wierzyciel. Niemiecki Sąd Najwyższy (Bundesgerichtshof) uznaje niebędącego posiadaczem właściciela na zabezpieczenie co do zasady za uprawnionego do wniesienia powództwa ekscydencyjnego. Droga do tego nie toczy się jednak sama: muszą Państwo umieć wykazać nabycie własności i cel zabezpieczenia.
Egzekucja kieruje się przeciwko dłużnikowi i jego majątkowi. Komornik sięga jednak po to, co zastanie u dłużnika — i nie bada przy tym, czy każda rzecz rzeczywiście do dłużnika należy. Gdy Państwa towar, Państwa maszyna, Państwa pojazd stoją u kontrahenta, komornik widzi na początku tylko, że rzecz tam jest. To jest ten punkt, w którym Państwo jako osoba trzecia zostają wciągnięci w cudzą egzekucję, choć tytuł Państwa nie dotyczy: Państwa własność zostaje współzajęta i grozi jej sprzedaż z licytacji na spłatę długów kogoś innego.
Właśnie tu wkracza powództwo ekscydencyjne. Gdy osoba trzecia twierdzi, że przy przedmiocie egzekucji przysługuje jej prawo sprzeciwiające się jego zbyciu, sprzeciw wobec egzekucji należy dochodzić w drodze powództwa przed sądem, w którego okręgu prowadzona jest egzekucja (§ 771 ust. 1 ZPO). W tym zdaniu tkwią dwie rzeczy. Po pierwsze potrzebują Państwo „prawa sprzeciwiającego się egzekucji" (ein die Veräußerung hinderndes Recht) — prawa, które zakazuje spieniężenia rzeczy w postępowaniu egzekucyjnym. Klasycznym takim prawem jest własność: do rzeczy tego, do kogo ona należy, nie wolno prowadzić egzekucji za cudze długi. Zalicza się tu również własność na zabezpieczenie oraz ekspektatywę kupującego z zastrzeżeniem własności. Po drugie rozstrzyga miejsce: właściwy jest nie sąd procesu poprzedzającego i nie Państwa siedziba, lecz sąd w miejscu prowadzenia egzekucji.
Przeciwko komu kierują Państwo powództwo? Z reguły przeciwko wierzycielowi egzekwującemu — to on prowadzi egzekucję, którą Państwo chcą zatrzymać. Gdy powództwo jest skierowane przeciwko wierzycielowi i dłużnikowi, są oni uważani za współuczestników (§ 771 ust. 2 ZPO). Często rozsądnie jest pozwać oboje razem — na przykład, gdy między Państwem a dłużnikiem sporne jest, do kogo rzecz należy. Czy i przeciwko komu dokładnie pozywać, zależy od konkretnego przypadku i wymaga czystego ustalenia jeszcze przed wniesieniem powództwa.
Dla własności na zabezpieczenie — codziennego przypadku w obrocie B2B — niemiecki Sąd Najwyższy potwierdził linię podstawową: w sprawie, w której właściciel na zabezpieczenie wniósł powództwo ekscydencyjne przeciwko zajęciu pojazdu znajdującego się w posiadaniu dłużnika, senat przyjął, że niebędącemu posiadaczem właścicielowi na zabezpieczenie przysługuje prawo przeciwstawiające się zajęciu przez wierzycieli dającego zabezpieczenie (BGH, wyrok z 11 stycznia 2007 r. — IX ZR 181/05). To dobra wiadomość dla dostawcy i biorącego zabezpieczenie. Mniej wygodna: kto powołuje się na własność na zabezpieczenie, musi według orzecznictwa sądów instancyjnych wykazać i udowodnić nie tylko nabycie własności, lecz także cel zabezpieczenia — czyli istnienie zabezpieczonej wierzytelności. Sam odsyłacz do umowy zabezpieczającej nie wystarcza; dokumenty muszą się bronić. Jak w ogóle dochodzić leżącej u podstaw wierzytelności pieniężnej — od wezwania przez tytuł po egzekucję — piszemy w poradniku Dochodzenie należności w Niemczech.
Od powództwa ekscydencyjnego trzeba ostro odróżnić dwa sąsiednie środki prawne, które w pierwszym odruchu bywają mylone. Pierwszy to skarga na czynności komornika: o zarzutach dotyczących rodzaju i sposobu prowadzenia egzekucji lub postępowania komornika rozstrzyga sąd egzekucyjny (§ 766 ust. 1 ZPO). Skarga atakuje więc błędy formalne przy wykonaniu — nie pytanie, do kogo rzecz należy. Kto broni się jedynie skargą, choć chodzi mu o własność, wybiera złą drogę. Drugi to powództwo o zaspokojenie z pierwszeństwem: zajęciu rzeczy osoba trzecia, która nie znajduje się w jej posiadaniu, na podstawie prawa zastawu lub prawa pierwszeństwa sprzeciwić się nie może; może jednak dochodzić w drodze powództwa swojego roszczenia o zaspokojenie z pierwszeństwem z uzyskanej ceny (§ 805 ust. 1 ZPO). Kto ma tylko prawo zastawu — a nie własność — nie wyprowadza więc rzeczy, lecz zapewnia sobie pierwszeństwo do ceny z licytacji. Różnica jest rozstrzygająca: powództwo ekscydencyjne ma wyjąć rzecz z egzekucji; powództwo z § 805 dopuszcza spieniężenie i porządkuje tylko pieniądze.
Obraz dopełnia przypadek szczególny: gdy istnieje sądowy lub urzędowy zakaz zbywania rodzaju wskazanego w §§ 135, 136 niemieckiego BGB, objętego nim przedmiotu nie należy zbywać w drodze egzekucji; na podstawie zakazu zbywania można według reguł § 771 wnieść sprzeciw (§ 772 ZPO). Także tu powództwo ekscydencyjne jest środkiem z wyboru.
Z praktyki Powództwo ekscydencyjne samo z siebie nie zatrzymuje egzekucji — licytacja Państwa rzeczy biegnie dalej, gdy Państwo się procesują. Dlatego proszę od razu wraz z powództwem wnieść o tymczasowe wstrzymanie: do wstrzymania egzekucji i uchylenia już podjętych czynności egzekucyjnych stosuje się odpowiednio §§ 769, 770 ZPO, a uchylenie czynności egzekucyjnej jest dopuszczalne nawet bez złożenia zabezpieczenia (§ 771 ust. 3 ZPO). Proszę mieć dowód dostawy, zastrzeżenie własności lub umowę zabezpieczającą od początku pod ręką — okoliczności nośne trzeba uprawdopodobnić.
Mają Państwo prawo sprzeciwiające się egzekucji przy zajętym przedmiocie — własność, własność na zabezpieczenie, ekspektatywa z zastrzeżenia własności (§ 771 ust. 1 ZPO). Cel: wyjąć rzecz z egzekucji. Właściwy jest sąd w miejscu egzekucji. Państwa droga, gdy mówią Państwo: „To nie jego własność, to moja".
Kwestionują Państwo rodzaj i sposób egzekucji lub postępowanie komornika, nie kwestię własności (§ 766 ust. 1 ZPO). Rozstrzyga sąd egzekucyjny. To nie Państwa droga, gdy chodzi o własność — wtedy skarga prowadzi donikąd.
Jako niebędący posiadaczem uprawniony z zastawu lub prawa pierwszeństwa nie mogą Państwo sprzeciwić się zajęciu, mogą jednak żądać zaspokojenia z pierwszeństwem z uzyskanej ceny (§ 805 ust. 1 ZPO). Rzecz zostaje spieniężona, Państwo dostają pieniądze z pierwszeństwem. Państwa droga, gdy mówią Państwo: „Sprzedać możecie — ale mój udział idzie pierwszy".
Proszę najpierw wyjaśnić, jakie prawo Państwo mają: pełną własność, własność na zabezpieczenie czy ekspektatywę z zastrzeżenia własności — każde jest co do zasady prawem sprzeciwiającym się egzekucji (§ 771 ust. 1 ZPO). Samo prawo zastawu lub pierwszeństwa powództwa ekscydencyjnego nie unosi; wtedy droga wiedzie przez § 805 ZPO. Jak działa samo zastrzeżenie własności w Niemczech, opisuje poradnik Zastrzeżenie własności w Niemczech.
Swoje prawo muszą Państwo wykazać i udowodnić. Przy własności na zabezpieczenie sama umowa nie wystarcza — według orzecznictwa trzeba wykazać także nabycie i cel zabezpieczenia, czyli istnienie zabezpieczonej wierzytelności. Proszę mieć pod ręką dowód dostawy, zastrzeżenie własności, umowę zabezpieczającą lub leasingową oraz stan płatności.
Powództwo należy do sądu, w którego okręgu prowadzona jest egzekucja — nie do sądu procesu poprzedzającego i nie do Państwa siedziby (§ 771 ust. 1 ZPO). Proszę zarazem sprawdzić, czy występują Państwo przeciwko samemu wierzycielowi, czy przeciwko wierzycielowi i dłużnikowi jako współuczestnikom (§ 771 ust. 2 ZPO).
Bez odrębnego wniosku spieniężenie biegnie dalej. Proszę wnieść o tymczasowe wstrzymanie i uchylenie zajęcia — to ostatnie jest możliwe bez złożenia zabezpieczenia (§ 771 ust. 3 ZPO w zw. z §§ 769, 770 ZPO) — i uprawdopodobnić nośne okoliczności swoimi dowodami. Jak w ogóle w Niemczech szybko zabezpieczyć roszczenie, wyjaśnia poradnik Zabezpieczenie roszczeń w Niemczech.
Dopóki egzekucja trwa lub jest możliwe jej powtórzenie, Państwa powództwo jest dopuszczalne. Niemiecki Sąd Najwyższy rozstrzygnął, że interes prawny pozostaje, gdy po nieudanej próbie zajęcia możliwe jest powtórzenie egzekucji do przedmiotu (BGH, wyrok z 27 listopada 2003 r. — IX ZR 310/00). Proszę więc nie działać za późno — ale też nie dać się zbyć słowami „przecież już po wszystkim".
Najdroższy błąd: kto chce uratować własność, ale skarży się tylko według § 766 ZPO na „rodzaj i sposób" egzekucji, atakuje złą płaszczyznę. Skarga dotyczy błędów proceduralnych, nie kwestii własności. Kto zamiast powództwa ekscydencyjnego wnosi tylko skargę, ostatecznie przygląda się, jak jego rzecz idzie na licytację.
Samo powództwo nie hamuje spieniężenia. Bez wniosku o tymczasowe wstrzymanie i uchylenie zajęcia (§ 771 ust. 3 ZPO w zw. z §§ 769, 770 ZPO) Państwa rzecz może zostać zlicytowana, zanim zapadnie wyrok — a wtedy spór bywa bezprzedmiotowy.
Powołanie się na własność na zabezpieczenie nie wystarcza. Według orzecznictwa muszą Państwo obok nabycia własności wykazać i udowodnić także zabezpieczoną wierzytelność. Kto przedkłada tylko umowę, a pomija wypłatę (Valutierung), ryzykuje, że sąd nie uzna prawa za zdatne do powództwa ekscydencyjnego.
Powództwo należy do sądu okręgu egzekucji (§ 771 ust. 1 ZPO) i kieruje się przeciwko wierzycielowi, w danym wypadku razem z dłużnikiem jako współuczestnikiem (§ 771 ust. 2 ZPO). Złe miejsce lub zła strona kosztuje czas, który przy trwającym spieniężeniu jest drogi.
Powództwo ekscydencyjne to pełnoprawny proces cywilny przed sądem w miejscu egzekucji — z kosztami sądowymi i kosztami zastępstwa, które zależą od wartości zajętej rzeczy. Ramy czasowe zależą od sądu i od tego, jak jasno wykazane jest Państwa prawo: czysto udokumentowane zastrzeżenie własności rozstrzyga się szybciej niż sporna własność na zabezpieczenie, przy której trzeba wykazać także zabezpieczoną wierzytelność. Rozstrzygająca jest równoległa zwrotnica przez tymczasowe wstrzymanie (§ 771 ust. 3 ZPO w zw. z §§ 769, 770 ZPO) — zapobiega ono temu, by licytacja stworzyła fakty dokonane, gdy postępowanie główne jeszcze trwa.
Stałych cen ryczałtowych świadomie nie podajemy: czy Państwa prawo pokonuje próg § 771 ZPO, zależy od wykazania własności, celu zabezpieczenia lub ekspektatywy — a to w każdym wypadku wygląda inaczej. Rząd wielkości poznają Państwo, gdy będziemy znać zajęcie, Państwa prawo do rzeczy i Państwa dowody — wraz z uczciwą oceną, czy powództwo ekscydencyjne się unosi, czy zamiast niego właściwą drogą jest zaspokojenie z pierwszeństwem według § 805 ZPO i czy zarazem da się osiągnąć tymczasowe wstrzymanie.
Dopóki działa zastrzeżenie własności, towar należy do Państwa, nie do dłużnika. Do rzeczy osoby trzeciej nie wolno prowadzić egzekucji za cudze długi. Swoje prawo przeprowadzają Państwo powództwem ekscydencyjnym: kto twierdzi, że przy przedmiocie egzekucji przysługuje mu prawo sprzeciwiające się jego zbyciu, dochodzi sprzeciwu w drodze powództwa przed sądem w miejscu egzekucji (§ 771 ust. 1 ZPO). Telefon do komornika do tego nie wystarcza.
Sąd, w którego okręgu prowadzona jest egzekucja (§ 771 ust. 1 ZPO) — czyli w miejscu zajęcia. Nie jest właściwy sąd procesu poprzedzającego, z którego wierzyciel egzekwuje, ani sąd Państwa siedziby.
Nie. Niemiecki Sąd Najwyższy uznaje niebędącego posiadaczem właściciela na zabezpieczenie co do zasady za uprawnionego do powództwa ekscydencyjnego (BGH, wyrok z 11 stycznia 2007 r. — IX ZR 181/05). Według orzecznictwa sądów instancyjnych muszą Państwo jednak wykazać i udowodnić nie tylko nabycie własności, lecz także cel zabezpieczenia — istnienie zabezpieczonej wierzytelności. Umowa bez wykazanej wypłaty często powództwa nie unosi.
Dla Państwa sprawy jest drogą błędną. Skarga według § 766 ZPO dotyczy rodzaju i sposobu egzekucji oraz błędów proceduralnych komornika, o których rozstrzyga sąd egzekucyjny — nie pytania, do kogo zajęta rzecz należy. O Państwa własność chodzi wyłącznie przy powództwie ekscydencyjnym (§ 771 ZPO).
Nie. Niebędący posiadaczem uprawniony z zastawu lub prawa pierwszeństwa nie może sprzeciwić się zajęciu; może jednak żądać zaspokojenia z pierwszeństwem z uzyskanej ceny (§ 805 ust. 1 ZPO). Rzecz zostaje wtedy spieniężona, a Państwa roszczenie idzie z pierwszeństwem do ceny. Wydania rzeczy przez § 805 właśnie osiągnąć się nie da — to daje tylko powództwo ekscydencyjne przy prawie sprzeciwiającym się egzekucji.
Tak, jeśli nic Państwo nie zrobią. Dlatego proszę wraz z powództwem wnieść o tymczasowe wstrzymanie: do wstrzymania i uchylenia czynności egzekucyjnych stosuje się odpowiednio §§ 769, 770 ZPO, a uchylenie jest możliwe nawet bez złożenia zabezpieczenia (§ 771 ust. 3 ZPO). Nośne okoliczności trzeba uprawdopodobnić — dowodem dostawy, zastrzeżeniem własności lub umową zabezpieczającą.
Z reguły tak, dopóki egzekucja trwa lub może być powtórzona. Niemiecki Sąd Najwyższy rozstrzygnął, że interes prawny dla powództwa ekscydencyjnego pozostaje, gdy po nieudanej próbie zajęcia możliwe jest powtórzenie egzekucji z tytułu do przedmiotu (BGH, wyrok z 27 listopada 2003 r. — IX ZR 310/00). Proszę mimo to nie czekać zbyt długo — wraz ze spieniężeniem Państwa interes prawny może odpaść.
Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48. Zwłaszcza gdy spieniężenie Państwa rzeczy już grozi, decyduje tempo — proszę opisać sprawę raczej wcześniej niż później, aby zarazem można było sprawdzić tymczasowe wstrzymanie.
„Przy powództwie ekscydencyjnym rozstrzyga nie tylko to, że rzecz należy do Państwa, lecz że w porę i właściwymi papierami to Państwo udowodnią — a nie przez nieuwagę wniosą jedynie skargę, podczas gdy licytacja biegnie dalej", radzi w takich sprawach adwokat Sebastian Müller.
Proszę opisać krótko, o co chodzi — otrzymają Państwo pierwszą ocenę. Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48.
Opisz swoją sprawę