To zdanie pada często mimochodem, na korytarzu albo w e-mailu: „Jestem w ciąży". Od tej chwili w relacji z tą pracownicą niemal nic nie jest już takie jak wcześniej. Zaczynają się okresy ochronne (Schutzfristen), w których nie wolno Państwu jej zatrudniać, zakaz wypowiedzenia (Kündigungsverbot), który blokuje każde rozstanie, a nieco później prawo do urlopu rodzicielskiego (Elternzeit) z własnymi terminami i drugą, odrębną ochroną przed wypowiedzeniem. Wiele zakładów w Niemczech nie docenia, jak ciasna jest ta sieć — i jak drogi bywa jeden fałszywy krok, na przykład wypowiedzenie złożone w niewłaściwym momencie. Poniżej pokazujemy, na co według niemieckiego prawa pracy muszą Państwo uważać od chwili takiej informacji i gdzie czyhają pułapki.
Wypowiedzieli Państwo umowę, nie wiedząc o ciąży. Dwa tygodnie później pracownica informuje, że była w ciąży. Wielu pracodawców uznaje wtedy wypowiedzenie za skuteczne, bo „o niczym nie wiedzieli". Jest odwrotnie: informacja podana w terminie sprawia, że zakaz wypowiedzenia zadziała z mocą wsteczną.
Pracownica zgłasza urlop rodzicielski i ustala, na jakie okresy. Planują Państwo zastępstwo — a potem wszystko ma być inaczej. Czy i kiedy raz zgłoszony urlop można jeszcze zmienić, nie jest kwestią dobrej woli, lecz ustawowego związania.
Pracownik na urlopie rodzicielskim chce pracować dalej w zmniejszonym wymiarze. To nie jest zwykła przysługa: pod określonymi warunkami przysługuje mu do tego roszczenie — a kto chce odmówić, potrzebuje pilnych powodów zakładowych i musi dochować terminów.
Wchodzą tu w grę dwie ustawy i warto je od siebie oddzielać. Ustawa o ochronie macierzyństwa (MuSchG) reguluje czas wokół porodu: okresy ochronne, w których kobieta nie może pracować, oraz szczególny zakaz wypowiedzenia. Ustawa o zasiłku i urlopie rodzicielskim (BEEG) reguluje potem urlop rodzicielski: prawo do zwolnienia z obowiązku pracy do ukończenia przez dziecko trzeciego roku życia, jego zgłoszenie i odrębną ochronę przed wypowiedzeniem. Prawo według BEEG przysługuje matkom i ojcom na równi — ochrona przed wypowiedzeniem z tytułu urlopu rodzicielskiego dotyczy więc Państwa nie tylko wobec matki.
Przed porodem obowiązuje okres ochronny sześciu tygodni: w ostatnich sześciu tygodniach przed porodem nie wolno Państwu zatrudniać ciężarnej pracownicy — chyba że sama wyraźnie zadeklaruje gotowość do świadczenia pracy (§ 3 ust. 1 zdanie 1 MuSchG). Tę gotowość może ona w każdej chwili odwołać ze skutkiem na przyszłość (§ 3 ust. 1 zdanie 2 MuSchG); nie mogą więc Państwo liczyć na nią trwale. Dla obliczenia terminu miarodajny jest przewidywany dzień porodu wynikający z zaświadczenia lekarskiego; jeśli kobieta urodzi wcześniej lub później, okres odpowiednio się przesuwa (§ 3 ust. 1 zdanie 3, 4 MuSchG).
Po porodzie sytuacja jest surowsza: przez osiem tygodni po porodzie nie wolno Państwu zatrudniać kobiety (§ 3 ust. 2 zdanie 1 MuSchG). Inaczej niż przed porodem, jest to zakaz bezwzględny — nie znosi go tu żadna deklaracja gotowości. Okres ten wydłuża się do dwunastu tygodni przy porodach przedwczesnych, przy porodach mnogich oraz wtedy, gdy przed upływem ośmiu tygodni u dziecka zostanie lekarsko stwierdzona niepełnosprawność (§ 3 ust. 2 zdanie 2 MuSchG). Kto zatrudni pracownicę w tym czasie, narusza ustawowy zakaz zatrudnienia — ze wszystkimi konsekwencjami z zakresu kar pieniężnych.
Ochrona przed wypowiedzeniem w ramach macierzyństwa mieści się dziś w § 17 MuSchG — od nowej redakcji ustawy z 2018 r., a nie jak dawniej w § 9. Wypowiedzenie wobec kobiety jest niedopuszczalne, gdy w chwili wypowiedzenia znają Państwo ciążę lub fakt porodu albo gdy pracownica poinformuje Państwa o tym w ciągu dwóch tygodni od doręczenia wypowiedzenia (§ 17 ust. 1 zdanie 1 MuSchG). Zakaz obejmuje każde wypowiedzenie — zwykłe i nadzwyczajne — i obowiązuje od początku ciąży.
Tu leży najgroźniejsza pułapka: nie chroni Państwa to, że o ciąży nie wiedzieli. Jeśli pracownica poinformuje o niej w ciągu dwóch tygodni od doręczenia Państwa wypowiedzenia, zakaz zadziała z mocą wsteczną, a Państwa wypowiedzenie jest bezskuteczne. Nawet późniejsza informacja nie szkodzi, gdy przekroczenie terminu wynikło z przyczyny, za którą kobieta nie odpowiada, i informację niezwłocznie nadrobiono (§ 17 ust. 1 zdanie 2 MuSchG). Przełamać zakaz można tylko wyjątkowo — przez uprzednią zgodę właściwego najwyższego organu kraju związkowego na wypowiedzenie (zgoda organu na wypowiedzenie, Zulässigkeitserklärung), przy czym wypowiedzenie wymaga wtedy formy pisemnej i musi podawać przyczynę (§ 17 ust. 2 MuSchG).
Praktyka Zanim wypowiedzą Państwo umowę kobiecie w wieku rozrodczym, warto uwzględnić to ryzyko: nawet jeśli dziś nikt nie mówi o ciąży, informacja w ciągu dwóch tygodni od doręczenia może obalić wypowiedzenie. Kto chce działać pewnie, przy znanej lub możliwej ciąży uzyskuje przed wypowiedzeniem zgodę organu — wypowiedzenie bez tej zgody to w razie wątpliwości stracony czas i stracone pieniądze.
Po porodzie przychodzi urlop rodzicielski. Pracownice i pracownicy, którzy żyją z dzieckiem we wspólnym gospodarstwie domowym i sami je pielęgnują oraz wychowują, mają prawo do urlopu rodzicielskiego (§ 15 ust. 1 BEEG). Prawo to przysługuje do ukończenia przez dziecko trzeciego roku życia; część do 24 miesięcy można wykorzystać między trzecimi urodzinami a ukończeniem ósmego roku życia (§ 15 ust. 2 zdanie 1, 2 BEEG). Okres ochronny macierzyństwa według § 3 ust. 2 i 3 MuSchG zalicza się przy tym na poczet urlopu rodzicielskiego matki (§ 15 ust. 2 zdanie 3 BEEG). Ważne dla Państwa: tego prawa nie można wyłączyć ani ograniczyć umową (§ 15 ust. 2 zdanie 6 BEEG) — odmienna klauzula w umowie o pracę jest bezskuteczna.
Urlop rodzicielski nie spada Państwu z nieba — trzeba go zgłosić, i to w terminie. Kto chce skorzystać z urlopu na okres do ukończenia trzeciego roku życia, musi zażądać go najpóźniej siedem tygodni przed początkiem; dla okresu między trzecimi urodzinami a ukończeniem ósmego roku życia termin wynosi 13 tygodni (§ 16 ust. 1 zdanie 1 pkt 1, 2 BEEG). Gdy zatrudniona żąda urlopu na wczesny okres, musi jednocześnie oświadczyć, na jakie okresy w ciągu dwóch lat weźmie urlop rodzicielski — i jest tym ustaleniem związana (§ 16 ust. 1 BEEG). Daje to Państwu pewność planowania: tego, co raz zostało oświadczone na najbliższe dwa lata, zatrudniona nie może dowolnie zmienić.
Wcześniejsze zakończenie lub przedłużenie urlopu rodzicielskiego jest co do zasady możliwe tylko za Państwa zgodą; jedynie w wąskich wypadkach wyjątkowych — na przykład przy narodzinach kolejnego dziecka lub w wypadkach szczególnej trudności — mogą Państwo wcześniejsze zakończenie w ogóle odmówić tylko w ciągu czterech tygodni z pilnych powodów zakładowych i w formie pisemnej (§ 16 ust. 3 BEEG).
Obok ochrony macierzyństwa stoi druga, niezależna od niej ochrona przed wypowiedzeniem — i tę pracodawcy przeoczają szczególnie łatwo, bo obejmuje ona także ojców. Od chwili, od której zażądano urlopu rodzicielskiego, nie wolno Państwu wypowiedzieć stosunku pracy (§ 18 ust. 1 zdanie 1 BEEG). Ochrona ta nie zaczyna się jednak dowolnie wcześnie: rozpoczyna się najwcześniej osiem tygodni przed początkiem urlopu rodzicielskiego do ukończenia trzeciego roku życia dziecka i najwcześniej 14 tygodni przed początkiem urlopu między trzecimi urodzinami a ukończeniem ósmego roku życia (§ 18 ust. 1 zdanie 2 pkt 1, 2 BEEG). Kto zatem otrzyma zgłoszenie bardzo długo przed początkiem urlopu, może w tym wyprzedzeniu jeszcze wypowiedzieć — ale tylko dopóki nie osiągnięto granicy ośmiu, względnie czternastu tygodni. Ochrona obowiązuje odpowiednio, gdy w czasie urlopu rodzicielskiego świadczona jest u Państwa praca na część etatu (§ 18 ust. 2 BEEG).
Praktyka Przy każdym wypowiedzeniu, które mogłoby dotyczyć rodzica, proszę liczyć dwa terminy: czy leży już żądanie urlopu rodzicielskiego? I czy są Państwo bliżej niż osiem tygodni (względnie 14 tygodni w późniejszym okresie) od początku urlopu? Jeśli któraś z granic została naruszona, wypowiedzenie bez zgody organu jest bezskuteczne. Ochrona urlopu rodzicielskiego dotyczy wyraźnie także ojców — wypowiedzenie „tylko" wobec mężczyzny nie jest więc bezpieczną przystanią.
Urlop rodzicielski nie oznacza koniecznie, że w ogóle się nie pracuje. W jego czasie dopuszczalne jest zatrudnienie do 32 godzin tygodniowo w przeciętnym wymiarze miesięcznym (§ 15 ust. 4 BEEG). Zatrudniona może wystąpić o zmniejszenie czasu pracy i o jego rozkład; nad wnioskiem powinni się Państwo porozumieć w ciągu czterech tygodni, a gdy odmawiają — muszą to w tym terminie zakomunikować z uzasadnieniem (§ 15 ust. 5 BEEG). Gdy porozumienie nie dochodzi do skutku, pod warunkami z § 15 ust. 7 BEEG istnieje roszczenie o pracę na część etatu — przysługuje ono, gdy zatrudniają Państwo co do zasady więcej niż 15 pracowników, stosunek pracy trwa dłużej niż sześć miesięcy, czas pracy ma zostać zmniejszony na co najmniej dwa miesiące do wymiaru od 15 do 32 godzin tygodniowo, a roszczeniu nie stoją na przeszkodzie pilne powody zakładowe. Termin zgłoszenia wynosi tu siedem tygodni dla okresu do ukończenia trzeciego roku życia (§ 15 ust. 7 zdanie 1 pkt 5 BEEG). Odmówić mogą więc Państwo nie wedle uznania, lecz tylko z pilnych powodów zakładowych i w formie tekstowej (§ 15 ust. 7 zdanie 4 BEEG). Jak rozpatrywać wnioski o pracę na część etatu poza urlopem rodzicielskim i jak układa się w Niemczech prawo urlopowe w Niemczech, opisujemy osobno.
Pod presją terminów rodzi się odruch, żeby „szybko coś zrobić" — wypowiedzieć umowę albo zaplanować zastępstwo, a szczegóły wyjaśnić później. Właśnie to tworzy dwie najdroższe pułapki. Pierwsza to zlekceważony zakaz wypowiedzenia: kto wypowie umowę, mimo że zna ciążę albo w ciągu dwóch tygodni od doręczenia otrzyma o niej informację, składa wypowiedzenie bezskuteczne — niezależnie od tego, jak dobra jest przyczyna (§ 17 MuSchG). Druga to przeoczona ochrona urlopu rodzicielskiego: kto wypowie umowę rodzicowi w granicy ośmiu lub czternastu tygodni przed początkiem zgłoszonego urlopu, wypowiada bezskutecznie — także wobec ojca (§ 18 ust. 1 BEEG).
Adwokat Sebastian Müller radzi w takiej sytuacji, by przy każdym rozstaniu z rodzicem najpierw przejść oba zegary, a dopiero potem sięgać po długopis: „Przy ciąży i urlopie rodzicielskim pracodawcy prawie nigdy nie przegrywają co do meritum, lecz na jednym terminie albo na jednej brakującej zgodzie organu — kto wcześnie doliczy ochronę szczególną, oszczędza sobie bezskutecznego wypowiedzenia i wszystkiego, co za nim idzie". Proszę więc prowadzić dla każdego takiego rozstania prostą listę: czy ciąża jest znana lub choćby możliwa, i czy okno dwóch tygodni od doręczenia jest na oku (§ 17 ust. 1 MuSchG)? Czy leży już żądanie urlopu rodzicielskiego i jak daleko do jego początku (§ 18 BEEG)? Czy przy zgłoszonym urlopie odnotowano datę wpływu, żądany początek i związanie na dwa lata (§ 16 ust. 1 BEEG)? A w rozmowie proszę nie improwizować — zdanie w rodzaju „coś wymyślimy" potrafi w procesie zostać użyte przeciwko Państwu. Niech nic nie ląduje w koszu: umowa o pracę, zaświadczenie o przewidywanym terminie porodu, zgłoszenie urlopu i notatki są w sporze Państwa obroną.
Gdy tylko poznają Państwo przewidywany dzień porodu, proszę wpisać oba terminy: sześć tygodni przed i osiem (względnie dwanaście) tygodni po porodzie (§ 3 MuSchG). W okresie po porodzie obowiązuje bezwzględny zakaz zatrudnienia — proszę tak zaplanować zastępstwo, by w żadnym razie nie musieli Państwo tam pracownicy zatrudniać.
Gdy zbliża się rozstanie, proszę wyjaśnić: czy ciąża jest znana albo choćby możliwa? Proszę pamiętać o dwutygodniowym oknie na informację po doręczeniu (§ 17 ust. 1 MuSchG). W razie wątpliwości przed wypowiedzeniem uzyskują Państwo zgodę organu — wypowiedzenie złożone bez niej jest bezskuteczne, jeśli zakaz zadziała.
Gdy wpłynie zgłoszenie, proszę odnotować datę wpływu, żądany początek i miarodajny termin (siedem względnie 13 tygodni, § 16 ust. 1 BEEG). Proszę utrwalić, na jakie okresy w ciągu dwóch lat zatrudniona się ustaliła — tym ustaleniem jest związana i na nim mogą Państwo oprzeć planowanie kadrowe.
Przy każdym wypowiedzeniu rodzica proszę sprawdzić, czy zgłoszono już urlop rodzicielski i jak daleko jest do jego początku. W granicy ośmiu względnie czternastu tygodni przed początkiem wypowiedzenie jest zablokowane (§ 18 ust. 1 BEEG) — a ochrona ta dotyczy matek i ojców.
Proszę nie traktować życzenia o część etatu jak zwykłej prośby. Proszę przeprowadzić rozmowę ugodową, zdecydować w terminie czterech tygodni, a jeśli już odmawiać, to tylko z pilnych powodów zakładowych i w formie tekstowej (§ 15 ust. 5, 7 BEEG). Kto uchybi terminowi lub formie, traci argumenty, które inaczej by miał.
Szczególna ochrona przed wypowiedzeniem z tytułu macierzyństwa i urlopu rodzicielskiego kładzie się na każdy zamiar rozstania — nie zastępuje jednak ogólnych reguł, lecz dochodzi do nich. Chcąc rozstać się z chronioną osobą, muszą Państwo najpierw pokonać zakaz szczególny (co do zasady tylko przez zgodę organu), a obok tego spełnić zwykłe wymogi skutecznego wypowiedzenia. Jak przygotować wypowiedzenie przez pracodawcę w Niemczech — od doboru socjalnego po wysłuchanie rady zakładowej — opisujemy osobno; badanie ochrony szczególnej stawia się przed tym, a nie zamiast tego. Gdy w tle stoi długa choroba, pomocne bywają nasze poradniki o wypowiedzeniu z powodu choroby w Niemczech i o wynagrodzeniu za czas choroby w Niemczech.
Także praca na część etatu w urlopie rodzicielskim rządzi się własnymi regułami, odmiennymi od ogólnej pracy na część etatu: krótsze terminy zgłoszenia, inny próg zatrudnienia, wąska miara odmowy. Kto wrzuci jedno i drugie do jednego worka, zastosuje złe terminy. Gdy przy planowaniu zastępstwa pojawia się umowa na czas określony, na co uważać, opisujemy pod hasłem umowa na czas określony w Niemczech. Pozostałe sprawy kadrowe zebraliśmy w dziale Pracodawca i kadry.
Najdroższym ryzykiem przy ochronie macierzyństwa i urlopie rodzicielskim nie jest długi proces, lecz bezskuteczne wypowiedzenie. Gdy wypowiedzenie upada z powodu ochrony szczególnej, stosunek pracy trwa dalej — z roszczeniami o wynagrodzenie za okres pośredni i perspektywą, że na końcu i tak stanie odprawa (Abfindung). Rzetelne sprawdzenie z wyprzedzeniem — czy ochrona szczególna wchodzi w grę, czy potrzebuję zgody organu, czy działa już ochrona urlopu rodzicielskiego? — kosztuje stosunkowo niewiele; przeoczony w ochronie szczególnej termin potrafi związać Państwa na miesiące ze stosunkiem pracy, który chcieli Państwo zakończyć.
Gdy dojdzie do powództwa o ochronę przed wypowiedzeniem, rozstrzyga sąd pracy (Arbeitsgericht), gdzie w pierwszej instancji każda strona ponosi własne koszty adwokata sama. Stałych cen ryczałtowych świadomie nie podajemy: co dany przypadek oznacza, da się rzetelnie ocenić dopiero po spojrzeniu na przebieg czasowy, na stan Państwa wiedzy o ciąży, na żądanie urlopu rodzicielskiego i na planowany krok. Rząd wielkości poznają Państwo, gdy tylko będziemy wiedzieć, o co chodzi.
Niekoniecznie. Jeśli pracownica poinformuje Państwa o ciąży w ciągu dwóch tygodni od doręczenia wypowiedzenia, zakaz wypowiedzenia zadziała z mocą wsteczną, a wypowiedzenie jest niedopuszczalne (§ 17 ust. 1 MuSchG). Nawet późniejsza informacja może jeszcze wystarczyć, gdy opóźnienie nie wynikło z winy kobiety i zostało niezwłocznie nadrobione. Państwa niewiedza Państwa więc nie chroni.
Przed porodem sześć tygodni — przy czym kobieta może dobrowolnie zadeklarować gotowość do pracy i tę deklarację w każdej chwili odwołać. Po porodzie osiem tygodni jako zakaz bezwzględny, bez wyjątku przez deklarację gotowości. Te osiem tygodni wydłuża się do dwunastu przy porodach przedwczesnych i mnogich oraz przy stwierdzonej przez lekarza niepełnosprawności dziecka (§ 3 ust. 1, 2 MuSchG).
Dla okresu do trzecich urodzin dziecka najpóźniej siedem tygodni przed początkiem, dla okresu między trzecimi a ósmymi urodzinami najpóźniej 13 tygodni wcześniej (§ 16 ust. 1 BEEG). Jeśli zgłasza urlop na wczesną fazę, musi jednocześnie wiążąco ustalić, na jakie okresy w ciągu dwóch lat weźmie urlop rodzicielski — i tym jest związana.
Tak. Prawo do urlopu rodzicielskiego przysługuje matkom i ojcom na równi, a ochrona przed wypowiedzeniem wiąże się wyłącznie z żądaniem urlopu (§ 18 ust. 1 BEEG). Od chwili żądania — najwcześniej osiem tygodni przed początkiem urlopu do trzeciego roku życia — nie wolno Państwu wypowiedzieć, niezależnie od płci rodzica.
Pod pewnymi warunkami tak. Gdy porozumienie nie dochodzi do skutku, istnieje roszczenie o zmniejszenie czasu pracy, jeśli zatrudniają Państwo co do zasady więcej niż 15 pracowników, stosunek pracy trwa dłużej niż sześć miesięcy, a życzeniu nie stoją na przeszkodzie pilne powody zakładowe (§ 15 ust. 7 BEEG). Odmówić mogą Państwo tylko z takich powodów i w formie tekstowej w ustawowym terminie (§ 15 ust. 5 BEEG).
Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48. Zwłaszcza gdy grozi wypowiedzenie objęte ochroną szczególną albo biegnie termin urlopu rodzicielskiego, liczy się każdy dzień — proszę opisać sprawę raczej wcześniej niż później.
Opiszą Państwo krótko, o co chodzi — czy pracownica właśnie zgłosiła ciążę, czy leży żądanie urlopu rodzicielskiego, czy planują Państwo rozstanie. Otrzymają Państwo pierwszą ocenę. Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48.
Opisz swoją sprawę