Spór wspólników w niemieckiej spółce eskaluje — a polski wspólnik grozi, że pozwie „u siebie". Pierwsze pytanie brzmi: który sąd w ogóle o tym decyduje

Typowe sytuacje

Stan prawny prostym językiem

Spór wspólników z elementem polsko-niemieckim ma o jedno piętro więcej niż czysto krajowy. Zanim padnie pytanie o uchwałę, wyłączenie czy wgląd, trzeba rozstrzygnąć kwestię wstępną, która w Państwa układzie decyduje o wszystkim: który sąd jest właściwy dla sporu o niemiecką spółkę. Właśnie tu polski wspólnik często zakłada — albo próbuje wmówić — że skoro on mieszka w Polsce, to i sąd polski. To najczęstszy i najkosztowniejszy błąd tego układu.

Prawo europejskie odpowiada na to jasno i, inaczej niż w wielu innych sprawach, nie pozostawia tego do swobodnej dyspozycji stron. Dla pewnego rdzenia sporów korporacyjnych rozporządzenie Bruksela I bis ustanawia jurysdykcję wyłączną: w sprawach, których przedmiotem jest ważność, nieważność lub rozwiązanie spółki albo ważność uchwał jej organów, wyłącznie właściwe są sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium spółka ma siedzibę — i to bez względu na miejsce zamieszkania stron (art. 24 pkt 2 rozporządzenia Bruksela I bis, rozporządzenie (UE) nr 1215/2012). To, gdzie leży siedziba, ustala sąd rozpoznający sprawę według swojego prawa prywatnego międzynarodowego. Dla Państwa oznacza to jedno: skoro spółka jest niemiecką GmbH z siedzibą w Niemczech, zaskarżenie uchwały i powództwo o rozwiązanie należą przed sąd niemiecki — niezależnie od tego, gdzie mieszka polski wspólnik. Polski sąd nie jest tu właściwy, choćby to on był mu bliższy.

Tu właśnie leży druga pułapka: przekonanie, że sąd da się swobodnie uzgodnić. Co do zasady strony mogą wprawdzie wybrać sąd (art. 25 rozporządzenia Bruksela I bis). Ale ten wybór napotyka twardą granicę: umowa jurysdykcyjna nie wywołuje skutku prawnego w zakresie, w jakim wyłącza sąd mający na podstawie art. 24 jurysdykcję wyłączną (art. 25 ust. 4 rozporządzenia Bruksela I bis). Dla sporów o ważność uchwał i o byt spółki nie mogą więc Państwo — ani polski wspólnik — przenieść sądu do swojego kraju. On pozostaje w siedzibie spółki, czy się to komuś podoba, czy nie. Klauzula jurysdykcyjna w umowie spółki albo w umowie o wspólnym przedsięwzięciu może mieć sens dla innych roszczeń, ale wyłącznej jurysdykcji z art. 24 pkt 2 nie zdoła obejść.

Kiedy sąd jest już ustalony, jasne staje się też prawo właściwe dla samej uchwały. Niemiecka spółka GmbH żyje według niemieckiego prawa spółek — powstała przez wpis do niemieckiego rejestru handlowego i ma siedzibę w Niemczech, więc jej wewnętrzny ustrój, tryb podejmowania uchwał i prawa wspólnika podlegają prawu niemieckiemu (GmbHG), a nie prawu ojczystemu polskiego wspólnika. To niemieckie prawo rozstrzyga, czy uchwała jest wadliwa, pod jakimi warunkami można wyłączyć wspólnika, jakie prawo do informacji i wglądu przysługuje mniejszości (§ 51a GmbHG). Miejsce zamieszkania wspólnika niczego tu nie zmienia — zmienia jedynie język, w którym trzeba z nim rozmawiać i doręczać pisma.

Zostaje ostatnie ogniwo, które na końcu przesądza o praktycznym powodzeniu: wykonanie. Zapada wyrok w jednym państwie, a musi działać w drugim — bo majątek polskiego wspólnika bywa w Polsce. Wewnątrz Unii jest to dziś proste: orzeczenie wydane w jednym państwie członkowskim jest uznawane w innych bez potrzeby przeprowadzania specjalnego postępowania (art. 36 ust. 1 rozporządzenia Bruksela I bis), a orzeczenie wykonalne w państwie pochodzenia jest wykonalne w innym państwie członkowskim bez potrzeby stwierdzania jego wykonalności — dawnego „exequatur" (art. 39 rozporządzenia Bruksela I bis). Niemiecki wyrok działa więc w Polsce bez postępowania pośredniego. Dlatego cały ciężar sporu powinien spoczywać na właściwej jurysdykcji i właściwym prawie: gdy orzeczenie zapadło czysto, przed właściwym sądem i według właściwego prawa, jego transgraniczne wykonanie w Unii jest najbardziej przewidywalną częścią całej sprawy.

Praktyka W każdym transgranicznym sporze wspólników niemieckiej GmbH proszę najpierw ustalić dwie rzeczy, zanim napiszą Państwo choćby zdanie: gdzie spółka ma siedzibę — a więc który sąd jest wyłącznie właściwy dla ważności uchwał i bytu spółki (art. 24 pkt 2 rozporządzenia Bruksela I bis)? I jakie prawo rządzi spółką — czyli prawo niemieckie (GmbHG), a nie prawo ojczyste wspólnika. Kto ustawi te dwie zwrotnice poprawnie, walczy we właściwym miejscu właściwymi argumentami. Kto je pomyli, traci czas i pieniądze na poboczu.

Jak Państwo postępują

• Ustalić siedzibę i formę spółki

  Proszę najpierw wyjaśnić, gdzie spółka ma siedzibę i według jakiego prawa powstała — niemiecka GmbH z siedzibą w Niemczech i polskim wspólnikiem. Od tego zależą obie kwestie: właściwy sąd (art. 24 pkt 2 rozporządzenia Bruksela I bis) i prawo właściwe dla spółki. Proszę uporządkować umowę spółki, listę wspólników, aktualny odpis z rejestru handlowego i protokoły.

• Nie przyjmować, lecz ustalić właściwy sąd

  Proszę nie zakładać, że skoro wspólnik mieszka w Polsce, sprawa idzie przed sąd polski. Dla ważności uchwał organów oraz dla nieważności i rozwiązania niemieckiej spółki wyłącznie właściwe są sądy jej siedziby, czyli sądy niemieckie (art. 24 pkt 2 rozporządzenia Bruksela I bis) — bez względu na miejsce zamieszkania stron. Ewentualną klauzulę jurysdykcyjną proszę ocenić krytycznie: dla tych kwestii rdzeniowych nie może ona przenieść sądu (art. 25 ust. 4).

• Ocenić uchwałę według prawa niemieckiego

  Wadliwość uchwały, przesłanki wyłączenia i prawa do informacji ocenia się według niemieckiego prawa spółek (GmbHG) — bo spółka jest niemiecka, nie według prawa ojczystego wspólnika. Dopiero gdy to jest jasne, da się rzetelnie zważyć, czy uchwałę da się zaskarżyć, czy wyłączenie się broni i jaki wgląd Państwu przysługuje (§ 51a GmbHG).

• Dochować terminów i formy

  Powództwa o uchylenie i o stwierdzenie nieważności uchwały są związane terminem, a terminy te płyną według niemieckiego prawa spółek. Uchwała zaskarżona po terminie albo podjęta pochopnie kosztuje Państwa sprawę. Proszę zabezpieczyć protokoły, zaproszenia i korespondencję, dopóki pamięć jest świeża — czysty protokół bywa najważniejszym dowodem.

• Zaplanować wykonanie od początku

  Proszę wcześnie sprawdzić, gdzie jest majątek wspólnika i spółki. Wewnątrz Unii orzeczenie jest uznawane bez specjalnego postępowania i wykonalne bez stwierdzania wykonalności (art. 36, 39 rozporządzenia Bruksela I bis). Jak praktycznie wykonać niemiecki tytuł po polskiej stronie, pokazuje poradnik egzekucja niemieckiego tytułu w Polsce, a od strony wierzyciela poradnik dochodzenie należności w Polsce.

Na czym naprawdę zależy w transgranicznym sporze wspólników

Najdroższy błąd w transgranicznym sporze wspólników popełnia się na samym starcie — z odruchu, który łatwo zrozumieć. Jest się wściekłym, czuje się wypchniętym albo zablokowanym i chce się działać, najchętniej przed sądem u siebie i według prawa, które się zna. Właśnie to jest pułapka. Pierwsza brzmi: „sąd da się swobodnie wybrać". Dla rdzenia sporu wspólników — właśnie nie. Dla ważności uchwał organów i dla bytu spółki wyłącznie właściwe są sądy jej siedziby (art. 24 pkt 2 rozporządzenia Bruksela I bis), a umowa jurysdykcyjna niczego tu nie zmienia (art. 25 ust. 4). Kto mimo to — czy Państwo, czy polski wspólnik — wnosi powództwo w niewłaściwym kraju, traci miesiące, zanim ktokolwiek w ogóle spojrzy na sprawę.

„Transgranicznego sporu wspólników nie wygrywa ten, kto najgłośniej ma rację, lecz ten, kto prowadzi go tam, gdzie trzeba: w siedzibie spółki i według prawa, któremu ona podlega. Kto to pomyli, walczy najmocniejszym argumentem przy niewłaściwym stole", mówi adwokat Sebastian Müller. Druga pułapka jest cichsza, ale równie kosztowna: przyjąć niewłaściwe prawo materialne. Kto sądzi, że dla „jego" sporu obowiązuje samo przez się jego prawo ojczyste, myli się — niemiecka spółka podlega prawu niemieckiemu (GmbHG) niezależnie od tego, gdzie mieszka wspólnik. Czy uchwała jest zaskarżalna, jaki termin biegnie, pod jakimi warunkami broni się wyłączenie — odpowiedzi stoją w niemieckim prawie spółek. Proszę więc świadomie ustawić obie zwrotnice, zanim zrobią Państwo pierwszy krok. Czysto wybrane forum i właściwe prawo są w sporze transgranicznym warte więcej niż każdy argument, który rozbryzguje się w niewłaściwym miejscu. Negocjacje i korespondencję z drugą stroną prowadzimy przy tym po polsku — tak, by nie mogła później zasłaniać się tym, że czegoś nie zrozumiała.

Jurysdykcja i prawo — na czym to stoi

Obie kwestie zazębiają się, ale w Państwa układzie prowadzą do jednego kraju. Co do sądu obowiązuje reguła twarda, której nie da się wyłączyć umową: wyłącznie sądy siedziby spółki decydują o ważności uchwał organów, o nieważności i o rozwiązaniu (art. 24 pkt 2 rozporządzenia Bruksela I bis), a umowa jurysdykcyjna jest w tym zakresie bezskuteczna (art. 25 ust. 4). Dla niemieckiej GmbH z siedzibą w Niemczech znaczy to: te spory idą przed sąd niemiecki, a miejsce zamieszkania polskiego wspólnika niczego nie przenosi.

Co do prawa odpowiedź jest równie jednoznaczna: niemiecka spółka podlega niemieckiemu prawu spółek (GmbHG). Według niego ocenia się wadliwość uchwał, wyłączenie, umorzenie, spłatę oraz prawo do informacji i wglądu (§ 51a GmbHG) — niezależnie od tego, gdzie siedzą poszczególni wspólnicy. Dla innych punktów spornych — na przykład roszczeń z umowy o wspólnym przedsięwzięciu albo z porozumienia wspólników — wybór sądu może już działać; jak sensownie ułożyć drogę rozstrzygania sporów umownych, wyjaśnia poradnik o transgranicznym sporze handlowym Niemcy–Polska, a przy klauzuli arbitrażowej poradnik klauzula arbitrażowa Niemcy–Polska. Gdy orzeczenie zapadnie, działa ono w całej Unii bez postępowania pośredniego (art. 36, 39). Sztuka polega na tym, by od początku trafić we właściwy sąd i właściwe prawo — nie na tym, by szczególnie zaciekle spierać się w niewłaściwym miejscu.

Koszty i czas trwania

Spór wspólników rzadko kosztuje najwięcej tam, gdzie się tego spodziewamy. Prawdziwy rachunek wystawiają miesiące, w których nikt już nie decyduje — zablokowane uchwały, odłożone inwestycje, sparaliżowana spółka. W układzie transgranicznym dochodzi drugi motor kosztów: falstart w niewłaściwym kraju albo według niewłaściwego prawa. Kto wnosi powództwo przed niewłaściwym sądem albo kładzie u podstaw niewłaściwe prawo spółek, płaci za poboczny front, zanim w ogóle dojdzie do istoty. Na tym tle wczesne, czyste ustawienie zwrotnic — właściwy sąd, właściwe prawo — jest najtańszą inwestycją, jaką ten spór zna.

Stałych cen ryczałtowych świadomie nie podajemy. Czego wymaga Państwa sprawa, rozstrzyga się dopiero, gdy poznamy siedzibę i formę spółki, układ udziałów i Państwa cel — pojedyncze zaskarżenie uchwały waży inaczej niż powództwo o wyłączenie czy o rozwiązanie z elementem zagranicznym, a rozwiązanie ugodowe znów inaczej. Rząd wielkości oraz uczciwą pierwszą ocenę, która droga pasuje do Państwa sytuacji i czy droga sądowa w siedzibie spółki się opłaca, poznają Państwo, gdy tylko poznamy Państwa sprawę.