Prowadzą Państwo z jednym lub kilkoma partnerami spółkę cywilną (Gesellschaft bürgerlichen Rechts, GbR) — może od lat, na uścisk dłoni albo na krótkiej umowie. Teraz ma zdarzyć się coś większego: zakup nieruchomości, nabycie udziału w GmbH, przejęcie pakietu udziałów. I nagle notariusz mówi: „Tak się nie da — Państwa GbR musi najpierw zostać wpisana do rejestru spółek". Właśnie tu, od 1 stycznia 2024 roku, grunt się przesunął. MoPeG, ustawa o modernizacji prawa spółek osobowych, na nowo uporządkowała GbR: istnieje teraz odrębny rejestr, wpisana GbR (eGbR), a reguły o zdolności prawnej, reprezentacji i odpowiedzialności są napisane od nowa i przenumerowane. Dla Państwa jako wspólników liczą się dwa pytania: jak moja GbR skutecznie występuje w obrocie prawnym — i za co odpowiadam osobiście? Poniżej znajdą Państwo odpowiedzi według prawa obowiązującego dziś w Niemczech.
Umowa sprzedaży wynegocjowana, termin u notariusza wyznaczony. I wtedy otrzeźwienie: dla GbR nieruchomość może zostać wpisana do księgi wieczystej tylko wówczas, gdy spółka figuruje wcześniej w rejestrze spółek — to samo dotyczy nabycia udziałów w GmbH i innych pozycji rejestrowych. Bez wpisu Państwa GbR interes nie ruszy. To, co brzmi jak formalność, w praktyce blokuje całe nabycie, dopóki eGbR nie zostanie wpisana.
Kontrahent GbR zostaje z niezapłaconą fakturą, projekt się nie udaje, pozostaje zobowiązanie. A wierzyciel zwraca się nie tylko do spółki, lecz wprost do Państwa — do prywatnego konta, domu, samochodu. Wielu sądzi, że GbR jest czymś w rodzaju małej GmbH, która ich osobiście osłania. Jest odwrotnie: w GbR wspólnicy odpowiadają za długi spółki osobiście, całym swoim majątkiem prywatnym.
Wchodzą Państwo do działającej GbR, przejmują udział, wnoszą świeży kapitał albo know-how. Czego przy tym często Państwo nie widzą: z wstąpieniem odpowiadają Państwo także za zobowiązania powstałe przed Państwa czasem — za obciążenia, w których nigdy Państwo nie uczestniczyli. Kto przystępuje do GbR, nie znając jej przeszłości, kupuje pakiet odpowiedzialności, którego zawartości nie widział.
GbR to najprostsza forma współpracy w kilka osób — i właśnie dlatego najbardziej niedoceniana. Wchodzi się w nią często nie zauważając: dwaj rzemieślnicy dzielą jedno zlecenie, trzej znajomi coś budują, partnerzy prowadzą razem mały interes. Od 1 stycznia 2024 roku dla tego wszystkiego obowiązuje nowy zbiór reguł. MoPeG na nowo, od podstaw, napisała przepisy o GbR w niemieckim kodeksie cywilnym (BGB) i przy okazji przenumerowała paragrafy — kto szuka według dawnych miejsc prawnych, znajdzie tam dziś coś innego. Dla Państwa jako wspólników ważne są cztery rzeczy: czy Państwa GbR w ogóle bierze udział w obrocie prawnym, co oznacza nowy rejestr, kto spółkę reprezentuje — oraz, rzecz rozstrzygająca, za co Państwo osobiście odpowiadają.
Dwa rodzaje GbR — zdolna prawnie albo czysta spółka wewnętrzna. MoPeG wyraźnie rozróżnia dwie postacie GbR. Jedna może sama nabywać prawa i zaciągać zobowiązania, ponieważ zgodnie z wolą wspólników ma brać udział w obrocie prawnym — to GbR zdolna prawnie, często zwana zewnętrzną. Druga służy tylko ukształtowaniu stosunku wspólników między sobą, ale nie występuje na zewnątrz — to niezdolna prawnie spółka wewnętrzna (§ 705 ust. 2 BGB). Dla praktyki gospodarczej niemal zawsze liczy się ta pierwsza: jeśli GbR prowadzi przedsiębiorstwo pod wspólną nazwą, domniemywa się nawet, że bierze udział w obrocie prawnym, a więc że jest zdolna prawnie (§ 705 ust. 3 BGB). Na zewnątrz, w stosunku do osób trzecich, GbR powstaje z chwilą, gdy za zgodą wszystkich wspólników bierze udział w obrocie prawnym, najpóźniej zaś z wpisem do rejestru spółek; porozumienie, że ma powstać dopiero później, jest wobec osób trzecich bezskuteczne (§ 719 BGB).
Nowy rejestr spółek — dobrowolny, a jednak często nieunikniony. Centralną nowością MoPeG jest odrębny rejestr dla GbR, rejestr spółek (Gesellschaftsregister). Wspólnicy mogą zgłosić tam swoją GbR (§ 707 ust. 1 BGB) — obowiązku wpisu co do zasady nie ma. Tyle że gdy tylko Państwa GbR planuje w obrocie coś poważnego, z „mogą" faktycznie robi się „muszą". To ciężar uprzedniego wpisu (Voreintragungsobliegenheit) i właśnie ta pułapka zaskakuje większość wspólników. Dla GbR prawo w księdze wieczystej ma być wpisane tylko wtedy, gdy jest ona wpisana do rejestru spółek (§ 47 ust. 2 GBO) — bez wpisu do rejestru nie ma nabycia nieruchomości. Ta sama zasada działa przy nabywaniu udziałów: spółka ma zostać wpisana jako wspólnik (np. GmbH) tylko wtedy, gdy sama figuruje w rejestrze spółek (§ 707a ust. 1 zd. 2 BGB). Kto zatem chce swoją GbR nabyć nieruchomość, udział w GmbH albo inną pozycję rejestrową, nie ominie wpisu. A wpis działa w obie strony: gdy GbR jest już wpisana, raz zgłoszone stosunki uchodzą za prawidłowe, a zmiany — zmiana w składzie wspólników, w reprezentacji, w siedzibie — również muszą zostać zgłoszone (§ 707 ust. 3, § 707a ust. 3 BGB, który nakazuje odpowiednie stosowanie jawności rejestru z § 15 HGB).
Wpisana GbR — dodatek do nazwy i prawo wyboru siedziby. Gdy GbR zgłasza się do wpisu, staje się wpisaną GbR i od tej chwili musi prowadzić dodatek do nazwy: „eingetragene Gesellschaft bürgerlichen Rechts" albo skrót „eGbR" (§ 707a ust. 2 BGB). To nie jest sama etykieta — po niej obrót gospodarczy poznaje, że ma do czynienia ze spółką zarejestrowaną i możliwą do sprawdzenia. Wpis niesie ponadto praktyczną korzyść: tylko wpisana GbR może swobodnie wybrać krajowe miejsce jako swoją siedzibę (umowną). Bez wpisu siedzibą jest z konieczności siedziba administracyjna, czyli miejsce, w którym faktycznie prowadzone są sprawy; dopiero z wpisem wspólnicy mogą od tego odstąpić i umówić siedzibę umowną (§ 706 BGB). To prawo wyboru siedziby daje eGbR elastyczność, której GbR niewpisana jest pozbawiona.
Reprezentacja — kto może działać za GbR. Gdy Państwa GbR występuje na rynku, powstaje pytanie, kto może ją skutecznie zobowiązać. Ustawowym przypadkiem podstawowym jest reprezentacja łączna: do reprezentowania spółki uprawnieni są wszyscy wspólnicy łącznie, chyba że umowa spółki stanowi inaczej (§ 720 ust. 1 BGB). W praktyce umowy często regulują to inaczej — na przykład reprezentacja jednoosobowa przez określonych wspólników. Ważne dla obrotu prawnego: zakresu tego umocowania do reprezentacji nie da się skutecznie ograniczyć wobec osób trzecich; kto jest umocowany na zewnątrz, może zawierać wszystkie czynności spółki, a ograniczenie wewnętrzne nie działa wobec kontrahenta (§ 720 ust. 3 BGB). Kto zaś spiera się w stosunku wewnętrznym o prowadzenie spraw, znajdzie reguły w § 715 BGB — to prowadzenie spraw, które należy odróżnić od reprezentacji na zewnątrz.
Osobista odpowiedzialność — czuły punkt GbR. A teraz do punktu, który stoi ponad wszystkim i który większość ocenia błędnie. Za zobowiązania GbR wspólnicy odpowiadają wobec wierzycieli osobiście i jako dłużnicy solidarni (§ 721 BGB). W jasnym języku znaczy to: wierzyciel spółki może wybrać sobie każdego pojedynczego wspólnika i żądać od niego całej wierzytelności — nie tylko jego części, lecz całości — i to z jego majątku prywatnego. A tej odpowiedzialności nie da się wyłączyć wobec osób trzecich: odmienne porozumienie w umowie spółki jest wobec wierzyciela bezskuteczne (§ 721 zd. 2 BGB). Ta odpowiedzialność jest akcesoryjna — wisi na długu spółki. Wspólnik, od którego się jej żąda, może dlatego podnieść zarzuty i sprzeciwy przysługujące spółce i odmówić zapłaty, dopóki spółka mogłaby jeszcze na przykład dokonać potrącenia albo uchylić się od skutków oświadczenia (§ 721b BGB). Ale to nic nie zmienia w sednie: GbR nie jest hamulcem odpowiedzialności. Kto szuka ochrony majątku prywatnego, w GbR jest źle — do tego służy spółka kapitałowa, choćby GmbH.
Wstąpienie do istniejącej GbR — dawne obciążenia w cenie. Szczególnie zdradliwa jest odpowiedzialność dla tego, kto przystępuje do już istniejącej GbR. Kto wstępuje do istniejącej spółki, odpowiada tak jak pozostali wspólnicy również za zobowiązania powstałe przed jego wstąpieniem (§ 721a BGB) — i także tego nie da się wyłączyć wobec osób trzecich. Przejmują więc Państwo wraz z udziałem nie tylko szanse, lecz całą przeszłość odpowiedzialności GbR. Właśnie dlatego przed każdym przystąpieniem do GbR należy dokładnie sprawdzić, jakie zobowiązania spółka już ma. Przy nabywaniu udziałów w spółce to badanie (due diligence) jest odrębnym, kluczowym tematem, którego nie należy pomijać.
Co dzieje się z dawnymi spółkami. Wiele GbR istnieje od dawna i nigdy nie zostało formalnie „przestawionych". I nie musi: istniejąca GbR nie staje się przez MoPeG automatycznie podlegająca wpisowi i nie traci zdolności prawnej przez to, że nie jest wpisana. Pozostaje zdolna do działania — ale dokładnie tak długo, aż zaplanuje jedną z tych czynności, dla których obowiązuje ciężar uprzedniego wpisu. Gdy przy dawnej spółce zbliża się zakup nieruchomości, nabycie udziału albo zmiana rejestrowa, droga wiedzie przez późniejszy wpis do rejestru spółek. Kto prowadzi starszą GbR, powinien dlatego w porę wyjaśnić, czy i kiedy wpis się zbliża, zamiast dać się nim zaskoczyć dopiero przy stole notarialnym.
Praktyka Dwa zdania do zapamiętania oszczędzają najczęstszych niespodzianek. Po pierwsze: jeśli Państwa GbR planuje nieruchomość, udział albo inną pozycję rejestrową, niech Państwo wyjaśnią wpis do rejestru spółek, zanim wyznaczą termin umowy sprzedaży — inaczej interes stoi, dopóki eGbR nie zostanie wpisana (§ 47 ust. 2 GBO, § 707a ust. 1 zd. 2 BGB). Po drugie: niech Państwo przed każdą umową i przed każdym przystąpieniem uświadomią sobie, że w GbR odpowiadają Państwo majątkiem prywatnym — w pełni, solidarnie i, kto wstępuje, także za dawne długi (§ 721, § 721a BGB). Kto ma te dwa punkty na oku, korzysta z GbR jako tego, czym ona jest: szczupłej i elastycznej, ale bez parasola ochronnego dla odpowiedzialności.
Ten artykuł dotyczy GbR w obrocie gospodarczym w Niemczech po MoPeG. Pozostałe zagadnienia niemieckiego prawa spółek — ochronę odpowiedzialności spółki kapitałowej, nabywanie udziałów, odpowiedzialność zarządu — porządkujemy w świecie Spółki i odpowiedzialność.
Czy Państwa GbR występuje na zewnątrz, zawiera umowy, ma wspólną nazwę? Wtedy z reguły jest zdolna prawnie i sama jest podmiotem praw i obowiązków (§ 705 ust. 2 i 3 BGB). Jeśli natomiast służy tylko uregulowaniu stosunku uczestników między sobą, jest czystą spółką wewnętrzną. Ta kwalifikacja rozstrzyga o wszystkim dalszym — należy do niej na samym początku.
Jeśli Państwa GbR chce nabyć nieruchomość (§ 47 ust. 2 GBO), objąć udział albo zająć inną pozycję rejestrową (§ 707a ust. 1 zd. 2 BGB), musi wcześniej figurować w rejestrze spółek. Niech Państwo umieszczą zgłoszenie w czasie przed terminem u notariusza, nie po nim — inaczej brak wpisu zablokuje cały interes.
Bez szczególnej regulacji reprezentują wszyscy wspólnicy łącznie (§ 720 ust. 1 BGB). Niech Państwo w umowie spółki ustalą, kto i jak może reprezentować GbR — i pamiętają, że zakresu umocowania do reprezentacji nie da się skutecznie ograniczyć wobec osób trzecich (§ 720 ust. 3 BGB). Kto reprezentację ogranicza tylko wewnętrznie, na zewnątrz się nie chroni.
W GbR odpowiadają Państwo wobec wierzycieli osobiście i solidarnie majątkiem prywatnym (§ 721 BGB), a wyłączyć się od tego na zewnątrz nie da. Jeśli Państwa zamierzenie wiąże się ze znacznym ryzykiem odpowiedzialności, przed dalszym prowadzeniem jako GbR należy postawić uczciwe pytanie, czy lepszym rozwiązaniem nie jest spółka kapitałowa.
Kto wstępuje do istniejącej GbR, odpowiada także za jej długi powstałe przed wstąpieniem (§ 721a BGB). Niech Państwo przed przystąpieniem uzyskają rzetelny obraz istniejących zobowiązań i ryzyk — za to, czego tu Państwo nie zobaczą, i tak Państwo współodpowiadają.
Najdroższy błąd: sądzić, że GbR osłania majątek prywatny jak GmbH. Nie osłania — wspólnicy odpowiadają osobiście i solidarnie (§ 721 BGB). Kto potrzebuje ochrony odpowiedzialności, wybiera spółkę kapitałową, nie GbR. Ta zasadnicza decyzja rozsądnie zapada przed, a nie po pierwszym przypadku straty.
Bez wpisu do rejestru spółek dla GbR nie da się wpisać ani prawa do nieruchomości (§ 47 ust. 2 GBO), ani udziału wspólnika (§ 707a ust. 1 zd. 2 BGB). Kto wyznacza termin u notariusza, nie wyjaśniwszy uprzedniego wpisu, na koniec przesunie cały zakup. Wpis wymaga czasu — proszę go wliczyć.
Z wstąpieniem przejmują Państwo odpowiedzialność także za dawne zobowiązania GbR (§ 721a BGB). Kto przystępuje, nie sprawdziwszy istniejących długów, kupuje pakiet odpowiedzialności w ciemno. Wgląd w zobowiązania spółki przed przystąpieniem to nie formalność, lecz samoobrona.
Gdy GbR jest już w rejestrze, zmiany — zmiana w składzie wspólników, w reprezentacji, w siedzibie — muszą zostać zgłoszone (§ 707 ust. 3 BGB). Kto tego zaniedba, ryzykuje, że osoby trzecie będą mogły zaufać nieaktualnemu, ale dalej ogłoszonemu stanowi rejestru (§ 707a ust. 3 BGB w zw. z § 15 HGB). Niech Państwo utrzymują rejestr w aktualności.
GbR to najtańsza i najmniej sformalizowana spółka — powstaje już przez umowę spółki, bez notariusza i bez rejestru. Zmienia się to, gdy tylko dochodzi do wpisu do rejestru spółek: wtedy pojawiają się koszty notarialnego zgłoszenia i opłaty rejestrowe, a także potrzebny jest czas do wpisu — jedno i drugie należy wliczyć w planowanie zakupu nieruchomości albo udziału. Nakład przy adwokackim opracowaniu zależy od tego, jak indywidualna jest umowa spółki, czy istniejąca dawna spółka musi zostać dopiero wpisana i jak złożone są stosunki reprezentacji i odpowiedzialności.
Stałych cen ryczałtowych świadomie nie podajemy: czy chodzi o szczupłe ukształtowanie nowej GbR, o wpis do rejestru spółek przed konkretnym zakupem, czy o zbadanie Państwa odpowiedzialności jako wspólnika — rozstrzyga się to dopiero, gdy poznamy Państwa zamierzenie i Państwa umowę spółki. Rząd wielkości i uczciwą ocenę, która droga jest dla Państwa sensowna i czy GbR w ogóle jest dla Państwa zamierzenia właściwą formą, otrzymają Państwo, gdy tylko poznamy dane wyjściowe.
Co do zasady nie — wpis jest dobrowolny, wspólnicy mogą zgłosić swoją GbR (§ 707 BGB). Faktycznie staje się on jednak przesłanką, gdy tylko Państwa GbR chce nabyć nieruchomość (§ 47 ust. 2 GBO), objąć udział albo zająć inną pozycję rejestrową (§ 707a ust. 1 zd. 2 BGB). Bez zamierzenia tego rodzaju mogą Państwo prowadzić GbR także bez wpisu; nie traci ona przez to ani zdolności prawnej, ani zdolności do działania.
Tak. Wspólnicy GbR odpowiadają wobec wierzycieli za zobowiązania spółki osobiście i jako dłużnicy solidarni (§ 721 BGB). Wierzyciel może żądać od każdego wspólnika całej wierzytelności — z majątku prywatnego. Tej odpowiedzialności nie da się wyłączyć wobec osób trzecich. GbR właśnie nie chroni więc Państwa majątku prywatnego; kto szuka ochrony odpowiedzialności, potrzebuje spółki kapitałowej, takiej jak GmbH.
GbR zdolna prawnie (zewnętrzna) bierze udział w obrocie prawnym i może sama nabywać prawa oraz zaciągać zobowiązania; niezdolna prawnie spółka wewnętrzna reguluje tylko stosunek wspólników między sobą i nie występuje na zewnątrz (§ 705 ust. 2 BGB). Jeśli GbR prowadzi przedsiębiorstwo pod wspólną nazwą, domniemywa się, że bierze udział w obrocie prawnym, a więc że jest zdolna prawnie (§ 705 ust. 3 BGB). Dla praktyki gospodarczej niemal zawsze chodzi o GbR zdolną prawnie.
Tak. Kto wstępuje do istniejącej GbR, odpowiada tak jak pozostali wspólnicy również za zobowiązania spółki powstałe przed jego wstąpieniem (§ 721a BGB); odmienne porozumienie nie działa wobec osób trzecich. Przejmują więc Państwo wraz z udziałem całą przeszłość odpowiedzialności GbR. Dlatego przed każdym przystąpieniem powinni Państwo sprawdzić istniejące zobowiązania spółki (due diligence).
W ustawowym przypadku podstawowym GbR reprezentują wszyscy wspólnicy łącznie, o ile umowa spółki nie stanowi inaczej (§ 720 ust. 1 BGB). Umowa może przewidzieć reprezentację jednoosobową albo inne rozwiązania. Na zewnątrz zakresu umocowania do reprezentacji nie da się jednak skutecznie ograniczyć (§ 720 ust. 3 BGB) — kto jest umocowany, może zawierać wszystkie czynności spółki. Przy wpisanej GbR umocowanie do reprezentacji wynika z rejestru spółek.
Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48. Zwłaszcza gdy zbliża się termin u notariusza albo wierzyciel już żąda od Państwa zapłaty osobiście, liczy się każdy dzień — proszę opisać sprawę raczej wcześniej niż później.
„GbR jest niedoceniana — z obu stron. Jedni mają ją za małą GmbH i dziwią się, gdy wierzyciel sięga do ich majątku prywatnego. Drudzy nie doceniają, jak często wpis do nowego rejestru nagle staje się warunkiem, by zakup w ogóle ruszył. Kto jedno i drugie wyjaśni w porę, oszczędza sobie przykrej niespodzianki przy stole notarialnym", mówi adwokat Sebastian Müller.
Proszę krótko opisać, o co chodzi — otrzymają Państwo pierwszą ocenę. Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48.
Opisz swoją sprawę