Jeszcze niedawno byli Państwo członkiem zarządu (Geschäftsführer, prezesem zarządu) niemieckiej spółki z o.o. (GmbH), a teraz na biurku leży pismo, które bierze Państwa do odpowiedzialności całkiem osobiście: syndyk masy upadłości (Insolvenzverwalter), urząd skarbowy (Finanzamt), kasa chorych albo wspólnik, który zarzuca Państwu błędną decyzję. Przecież GmbH miała właśnie odgradzać odpowiedzialność osobistą — a mimo to chodzi o Państwa własne pieniądze. Poniżej wyjaśniamy, kiedy członek zarządu naprawdę odpowiada osobiście według niemieckiego prawa spółek, gdzie czają się pułapki i co teraz zrobić, by się ochronić albo bronić.
Postępowanie upadłościowe toczy się, a syndyk patrzy wstecz: czy wniosek złożono za późno? Czy po powstaniu podstawy upadłości płacono jeszcze rachunki, wynagrodzenia albo dostawców? Z takich płatności szybko rodzi się osobiste roszczenie wobec Państwa — często w wysokości dotykającej Państwa egzystencji.
Inwestycja się nie powiodła, transakcja przyniosła stratę, a teraz ma to być Państwa wina. Wspólnicy albo nowy członek zarządu biorą Państwa do odpowiedzialności według § 43 GmbHG. Teraz rozstrzyga, czy decyzję przygotowali i udokumentowali Państwo czysto — czy działali „z brzucha".
GmbH nie odprowadziła podatku od wynagrodzeń (Lohnsteuer) albo składek społecznych, a organ trzyma się teraz Państwa. Zwłaszcza przy składkach pracownika na ubezpieczenie społeczne chodzi nie tylko o pieniądze, lecz o postępowanie karne — tu wymagana jest szczególna ostrożność.
Skrót GmbH oznacza „Gesellschaft mit beschränkter Haftung", czyli spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością — ograniczona jest jednak odpowiedzialność spółki jej majątkiem, a nie automatycznie Państwa własna. Jako członek zarządu stoją Państwo we własnym kręgu obowiązków, a z jego naruszenia może powstać całkiem osobista odpowiedzialność majątkiem prywatnym. Ta odpowiedzialność ma trzy kierunki: do wewnątrz — wobec własnej GmbH, w kryzysie — wobec masy i wierzycieli, oraz na zewnątrz — wobec osób trzecich, fiskusa i kas społecznych.
Odpowiedzialność wewnętrzna wobec własnej GmbH. W sprawach spółki muszą Państwo stosować staranność sumiennego kupca (§ 43 ust. 1 GmbHG). Jeśli naruszą Państwo swoje obowiązki i przez to powstanie spółce szkoda, odpowiadają Państwo wobec niej odszkodowawczo; jeśli w grę wchodzi kilku członków zarządu, odpowiadają solidarnie, każdy za całość (§ 43 ust. 2 GmbHG). Zaostrzona jest odpowiedzialność tam, gdzie chodzi o kapitał zakładowy: płatności z majątku wiązanego na utrzymanie kapitału (§ 30 GmbHG) albo kredyty dla siebie z tego wiązanego majątku (§ 43a GmbHG) rodzą wprost obowiązki zwrotu — a na taki roszczenie zwrotne spółka nie może skutecznie zrezygnować, o ile jest ono potrzebne do zaspokojenia jej wierzycieli (§ 43 ust. 3 GmbHG).
Tarcza ochronna dla decyzji przedsiębiorczych. Nie znaczy to, że odpowiadają Państwo za każdą chybioną decyzję. Przedsiębiorstwo prowadzi ten, kto waży szanse i ryzyka — a niejeden zakład kończy się źle. Dla decyzji przedsiębiorczych obowiązuje dlatego wolny od odpowiedzialności margines działania, tak zwana Business Judgment Rule: naruszenie obowiązku nie zachodzi, jeśli przy decyzji przedsiębiorczej rozsądnie mogli Państwo przyjąć, że działają na podstawie odpowiednich informacji dla dobra spółki. Reguła ta stoi wyraźnie w prawie akcyjnym (§ 93 ust. 1 zd. 2 AktG); dla członka zarządu GmbH przejęło ją orzecznictwo. Rozstrzygająca jest przy tym podstawa: zwolnienie z odpowiedzialności wymaga, by Państwa działanie opierało się na starannym ustaleniu podstaw decyzji — muszą Państwo w konkretnej sytuacji wyczerpać wszystkie dostępne informacje i wyważyć plusy i minusy (BGH, postanowienie z 14.07.2008 — II ZR 202/07). Kto tego nie potrafi, w sporze niesie ciężar dowodu przeciwko sobie. Właśnie dlatego dokumentacja Państwa decyzji to nie papierologia, lecz Państwa najważniejsza ochrona.
Odpowiedzialność w kryzysie — tu robi się ostro. Gdy tylko GmbH stanie się niewypłacalna (zahlungsunfähig) albo nadmiernie zadłużona (überschuldet), muszą Państwo jako członek zarządu bez zwłoki złożyć wniosek o upadłość, najpóźniej trzy tygodnie po powstaniu niewypłacalności i sześć tygodni po powstaniu nadmiernego zadłużenia (§ 15a ust. 1 InsO). Ten termin to termin maksymalny, nie glejt: kto rozpozna podstawę upadłości i zwleka z wnioskiem, staje się odpowiedzialny odszkodowawczo, a nawet karalny (§ 15a ust. 4 InsO). I jeszcze czegoś zakazuje ustawa: po powstaniu podstawy upadłości nie wolno Państwu co do zasady dokonywać już płatności za spółkę; jeśli mimo to Państwo to zrobią, muszą te uszczuplające masę płatności zwrócić spółce (§ 15b InsO). Dozwolone pozostają tylko płatności zgodne ze starannością porządnego i sumiennego kierownika przedsiębiorstwa — na przykład takie, które utrzymują ruch przedsiębiorstwa, dopóki poważnie pracują Państwo nad usunięciem podstawy upadłości albo nad wnioskiem. Przepis ten zastąpił zresztą dawny zakaz płatności z § 64 GmbHG; od 2021 roku obowiązek zwrotu znajduje się w § 15b InsO.
Odpowiedzialność zewnętrzna wobec osób trzecich. Co do zasady osoby trzecie zawierają umowy z GmbH, nie z Państwem — dlatego wobec nich zwykle nie odpowiadają Państwo osobiście. Są jednak wyjątki. Najważniejszym jest zwłoka w zgłoszeniu upadłości (Insolvenzverschleppung): obowiązek złożenia wniosku o upadłość (§ 15a InsO) jest ustawą ochronną w rozumieniu § 823 ust. 2 BGB, która chroni nie tylko dawnych, lecz również nowych wierzycieli, którzy nieświadomi podstawy upadłości wchodzą jeszcze w interesy ze spółką (OLG München, wyrok z 19.04.2023 — 13 U 1950/20). Kto mimo podstawy upadłości zawiera dalej umowy i nie składa wniosku, może odpowiadać tym wierzycielom osobiście odszkodowawczo. Dochodzi do tego odpowiedzialność za umyślne, sprzeczne z dobrymi obyczajami wyrządzenie szkody (§ 826 BGB) — wchodzi w grę np. przy planowym przesuwaniu majątku albo celowym pokrzywdzeniu wierzycieli.
Podatki i składki społeczne — pułapka osobista. Jako ustawowy przedstawiciel GmbH muszą Państwo zadbać, by podatki były płacone z zarządzanych środków (§ 34 AO). Jeśli umyślnie albo z rażącego niedbalstwa tego nie dopełnią, odpowiadają Państwo osobiście za nieodprowadzone podatki wraz z odsetkami za zwłokę (§ 69 AO). Szczególnie wrażliwie jest przy składkach społecznych: kto jako pracodawca zatrzyma należnej instytucji poborowej składki pracownika na ubezpieczenie społeczne, jest karalny (§ 266a StGB) — a ta odpowiedzialność dotyka Państwa jako członka zarządu osobiście. Zwłaszcza w kryzysie to pole minowe: między obowiązkiem oszczędzania masy a obowiązkiem odprowadzenia składek społecznych może powstać sprzeczność, której nie należy rozwiązywać w pojedynkę.
Praktyka Najgroźniejsza chwila to nie chybiona decyzja, lecz kryzys, którego nikt nie chce nazwać po imieniu. Gdy liczby się załamują, liczy się każdy dzień: kto w porę zleci zbadanie podstawy upadłości i od tego momentu nie zatwierdza już żadnej płatności w pojedynkę, trzyma z dala od siebie dwa najdroższe ryzyka odpowiedzialności. „Poczekamy jeszcze do końca miesiąca" to w tym położeniu zdanie, które później kosztuje najwięcej.
Przy ważnych transakcjach niech Państwo utrwalą, jakie informacje mieli, jakie alternatywy rozważali i dlaczego zdecydowali się tak, a nie inaczej. To nie formalność: właśnie ta podstawa rozstrzyga później, czy tarcza ochronna decyzji przedsiębiorczej zadziała dla Państwa (§ 93 ust. 1 zd. 2 AktG analogicznie; BGH, postanowienie z 14.07.2008 — II ZR 202/07). Czego nie potrafią Państwo wykazać, nie liczy się w procesie.
W wieloosobowym zarządzie każdy może prowadzić swój resort. Jasny, pisemny podział resortów może ograniczyć odpowiedzialność za cudze obszary. Nie zwalnia jednak z obowiązku nadzoru nad kolegami i wkroczenia przy rozpoznawalnych nieprawidłowościach — odwracanie wzroku nie chroni.
Z rzutem oka na płynność i stan majątkowy niech Państwo nie czekają, aż doradca podatkowy sam ostrzeże. Gdy tylko zaczną się mnożyć zatory płatnicze, niech Państwo zlecą zbadanie, czy nie zachodzi już niewypłacalność albo nadmierne zadłużenie. To badanie jest Państwa obowiązkiem ochronnym wobec samych siebie.
Gdy podstawa upadłości jest pewna, biegnie termin na wniosek (§ 15a InsO). Od tego punktu obowiązuje: żadnych płatności w pojedynkę, bo uszczuplające masę płatności muszą Państwo zwrócić (§ 15b InsO). Każdą planowaną płatność niech Państwo wcześniej wyjaśnią fachowo — granica między „dozwolone, bo utrzymuje ruch" a „podlega zwrotowi" jest wąska.
Ubezpieczenie D&O (Directors-and-Officers) może zabezpieczyć Państwa przed roszczeniami z tytułu działalności w organie. Niech Państwo dokładnie sprawdzą zakres — właśnie ważne dla Państwa przypadki, jak odpowiedzialność w kryzysie, często są punktem, w którym rozstrzyga się między ochroną a wyłączeniem.
Zapłacenie po powstaniu podstawy upadłości jeszcze dostawcom, wynagrodzeń albo własnych należności czuje się przyzwoicie — a czyni Państwa osobiście zobowiązanym do zwrotu (§ 15b InsO). Kto w tym położeniu płaci, powinien dla każdej pojedynczej płatności umieć powiedzieć, dlaczego wyjątkowo była dozwolona.
Tygodniowe terminy z § 15a InsO to granice maksymalne, nie Państwa budżet czasu. Wniosek „bez zwłoki" znaczy: gdy tylko podstawa upadłości jest pewna, a poważna sanacja nie chwyta. Kto wyczerpuje termin, choć od dawna jasne jest, że nic już nie da się uratować, ryzykuje odpowiedzialność za zwłokę w zgłoszeniu upadłości.
Tarcza ochronna decyzji przedsiębiorczej działa tylko wtedy, gdy decyzja opiera się na starannej podstawie informacyjnej (BGH, postanowienie z 14.07.2008 — II ZR 202/07). Bez dokumentacji tej podstawy staną Państwo w procesie z pustymi rękami — i poniosą ciężar dowodu.
Kto w kryzysie odsuwa składki pracownika na ubezpieczenie społeczne na koniec, ryzykuje nie tylko odpowiedzialność osobistą, lecz postępowanie karne (§ 266a StGB). To punkt, w którym z gospodarczej nierównowagi robi się sprawa karna — tu należy się fachowa porada, zanim Państwo zadziałają.
Przy odpowiedzialności członka zarządu wczesność rozstrzyga niemal wszystko. Kto zasięgnie porady już w kryzysie — przy badaniu podstawy upadłości, przy pytaniu, które płatności są jeszcze dozwolone — często zapobiega, by odpowiedzialność osobista w ogóle powstała. To najtańsza droga. Kto reaguje dopiero, gdy syndyk albo organ już żądają, broni pozycji już powstałej — także to jest możliwe, ale stawka jest wyższa.
Stałych cen ryczałtowych świadomie nie podajemy: czy chodzi o poradę zapobiegawczą, o odparcie konkretnego roszczenia, czy o obronę w postępowaniu, rozstrzyga się dopiero, gdy poznamy Państwa sytuację. Rząd wielkości i uczciwą ocenę, która droga jest dla Państwa sensowna, otrzymają Państwo, gdy tylko dowiemy się, o co chodzi i jak daleko sprawa już zaszła.
GmbH ogranicza odpowiedzialność spółki do jej majątku — nie automatycznie Państwa własną. Jako członek zarządu stoją Państwo we własnym kręgu obowiązków, a z jego naruszenia może powstać odpowiedzialność osobista: wobec własnej GmbH (§ 43 GmbHG), w kryzysie (§§ 15a, 15b InsO), wobec osób trzecich (§ 823 ust. 2, § 826 BGB) oraz za podatki i składki społeczne (§§ 69, 34 AO, § 266a StGB). Płaszcz spółki nie chroni więc Państwa właśnie w tych przypadkach, w których robi się naprawdę gorąco.
Nie. Dla decyzji przedsiębiorczych obowiązuje wolny od odpowiedzialności margines działania: naruszenie obowiązku nie zachodzi, jeśli rozsądnie mogli Państwo przyjąć, że działają na podstawie odpowiednich informacji dla dobra spółki (Business Judgment Rule, § 93 ust. 1 zd. 2 AktG, dla GmbH przejęta przez orzecznictwo). Warunkiem jest, by decyzję starannie przygotowali Państwo i oparli na nośnej podstawie informacyjnej (BGH, postanowienie z 14.07.2008 — II ZR 202/07). Właśnie dlatego dokumentacja jest tak ważna.
Gdy tylko GmbH stanie się niewypłacalna albo nadmiernie zadłużona, muszą Państwo bez zwłoki złożyć wniosek o upadłość — najpóźniej trzy tygodnie po powstaniu niewypłacalności, sześć tygodni po powstaniu nadmiernego zadłużenia (§ 15a ust. 1 InsO). To terminy maksymalne, nie czas oczekiwania: gdy pewne jest, że sanacja nie chwyta, muszą Państwo działać natychmiast. Kto zwleka, ryzykuje osobistą odpowiedzialność za zwłokę w zgłoszeniu upadłości i karalność.
Tylko w ograniczonym zakresie. Po powstaniu podstawy upadłości nie wolno Państwu co do zasady dokonywać już uszczuplających masę płatności; jeśli mimo to Państwo to zrobią, muszą je zwrócić (§ 15b InsO). Dozwolone pozostają płatności zgodne ze starannością porządnego i sumiennego kierownika przedsiębiorstwa, na przykład takie na utrzymanie ruchu przedsiębiorstwa, dopóki poważnie pracują Państwo nad rozwiązaniem. Ponieważ granica jest wąska, każdą płatność w tej fazie powinni Państwo wcześniej fachowo zabezpieczyć.
Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48. Zwłaszcza gdy biegnie termin na wniosek albo w powietrzu wisi już osobiste roszczenie, liczy się każdy dzień — proszę opisać sytuację raczej wcześniej niż później.
„Odpowiedzialność osobista prawie nigdy nie bierze się z jednej wielkiej chybionej decyzji, lecz ze zwlekania w kryzysie — kto wcześnie uczciwie spojrzy na liczby i od powstania podstawy upadłości nie zatwierdza już żadnej płatności sam, sam odbiera sobie najgroźniejsze ryzyka", mówi adwokat Sebastian Müller.
Ten artykuł dotyczy odpowiedzialności członka zarządu w Niemczech. Jeśli dopiero zakładają Państwo spółkę, porządkujemy pułapki fazy założycielskiej w tekstach Założenie GmbH w Niemczech oraz Założenie UG (haftungsbeschränkt) w Niemczech — obie w świecie Spółki i odpowiedzialność.
Proszę krótko opisać, o co chodzi — otrzymają Państwo pierwszą ocenę. Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48.
Opisz swoją sprawę