Kredytują Państwo niemieckiego partnera handlowego albo odraczają mu wysoką kwotę, a jako zabezpieczenie mają służyć jego maszyny, magazyn towarowy albo flota — które jednak dalej mają u niego stać i pracować w ruchu zakładu. Właśnie do tego służy przewłaszczenie na zabezpieczenie (Sicherungsübereignung): własność rzeczy przechodzi na Państwa, posiadanie zostaje przy partnerze. Czy to zabezpieczenie w przypadku poważnym naprawdę utrzyma, rozstrzyga się w dwóch punktach, które w praktyce najczęściej się załamują: czy przedmiot zabezpieczenia jest wystarczająco jednoznacznie oznaczony — i czy w jego upadłości sięgną Państwo do pieniędzy z rzeczy z pierwszeństwem. Poniżej piszemy, jak przewłaszczenie na zabezpieczenie działa według niemieckiego prawa, dlaczego w upadłości daje prawo do odrębnego zaspokojenia i gdzie okazuje się puste.
Dają Państwo partnerowi handlowemu kapitał i chcą jako zabezpieczenie jego maszyn produkcyjnych albo floty — ale on musi nimi dalej pracować i dostarczać. Zastaw odpada, bo wymaga wydania rzeczy. Przewłaszczenie na zabezpieczenie rozwiązuje dokładnie ten problem: własność do Państwa, posiadanie zostaje u niego.
Zabezpieczeniem ma być magazyn towarowy o stale zmieniającym się zapasie. Tu wszystko stoi i upada z oznaczonością: nie zostaną zabezpieczone rzeczy jednoznacznie odgraniczone — na przykład umową o zabezpieczenie pomieszczenia z jasno oznaczonymi pomieszczeniami — przewłaszczenie jest w razie wątpliwości bezskuteczne, a w przypadku poważnym stoją Państwo z pustymi rękami.
Pismo od syndyka (Insolvenzverwalter), a przewłaszczone maszyny nagle stają się częścią pytania, kto co dostaje z masy. Teraz rozstrzyga się, czy stoją Państwo poza podziałem: ze skutecznie przewłaszczonej rzeczy mają Państwo prawo do odrębnego zaspokojenia — ale z reguły to syndyk, nie Państwo, spienięża rzecz.
Przewłaszczenie na zabezpieczenie jest w rdzeniu prostą myślą, która rozwiązuje praktyczny problem. Kto chce zabezpieczyć kredyt rzeczami ruchomymi, mógłby je zastawić — ale zastaw zakłada, że rzecz zostaje wydana i leży u wierzyciela. To bezużyteczne, gdy dłużnik potrzebuje maszyny, ciężarówki albo magazynu dalej w ruchu zakładu. Rozwiązanie: własność wędruje do biorącego zabezpieczenie (Sicherungsnehmer), posiadanie zostaje przy dającym zabezpieczenie (Sicherungsgeber). On dalej pracuje z rzeczą, chociaż prawnie już do niego nie należy.
Prawnie przewłaszczenie na zabezpieczenie jest zupełnie zwykłym przeniesieniem własności rzeczy ruchomej. Do tego niemiecka ustawa wymaga, by właściciel wydał rzecz nabywcy i by obaj byli zgodni co do tego, że własność ma przejść (§ 929 zdanie 1 BGB). Ale właśnie tego wydania chce się tu uniknąć. Dlatego praktyczny przypadek podstawowy sięga do substytutu: jeśli właściciel jest w posiadaniu rzeczy, wydanie może zostać zastąpione tym, że między nim a nabywcą uzgadnia się stosunek prawny, na mocy którego nabywca uzyskuje posiadanie pośrednie (§ 930 BGB). Ten stosunek prawny nazywa się constitutum possessorium albo stosunkiem władania (Besitzkonstitut, umowa o władanie). Dający zabezpieczenie pozostaje posiadaczem bezpośrednim i włada odtąd rzeczą dla biorącego zabezpieczenie, który przez to staje się posiadaczem pośrednim (§ 868 BGB). Tak własność przechodzi, a maszyna nie opuszcza podwórza.
To, że własność przysługuje Państwu, nie znaczy jednak, że wolno Państwu rzecz zatrzymać. Przewłaszczenie na zabezpieczenie jest fiducjarne, czyli powiernicze: własność została Państwu przeniesiona wyłącznie na zabezpieczenie. Co Państwu z nią wolno, a czego nie, stoi w obligacyjnej umowie zabezpieczającej — umowie zabezpieczenia. Określa ona, która wierzytelność jest zabezpieczona, kiedy następuje przypadek zabezpieczenia (typowo: dający zabezpieczenie nie płaci), że dopiero wtedy wolno Państwu zaspokoić się z rzeczy i że muszą ją Państwo przenieść z powrotem, gdy tylko zabezpieczona wierzytelność zostanie umorzona. Bez tej umowy nikt by nie wiedział, że Państwa pełna własność ma tylko funkcję zabezpieczającą — jest ona sercem całej konstrukcji.
Właściwy probierz leży jednak w innym miejscu: w oznaczoności przedmiotu zabezpieczenia. Ponieważ przewłaszczenie odnosi się zawsze do konkretnej rzeczy, musi jednoznacznie stać, które rzeczy są przewłaszczane. Przy pojedynczej, jasno oznaczonej maszynie nie ma z tym problemu. Krytycznie robi się przy zbiorze rzeczy — przede wszystkim przy magazynie towarowym o zmieniającym się zapasie. Niemieckie orzecznictwo wymaga, by przewłaszczane przedmioty w chwili porozumienia były na tyle dokładnie oznaczone, że każdy, kto zna treść umowy, może odróżnić przedmiot zabezpieczenia od wszystkich innych rzeczy tego samego rodzaju dającego zabezpieczenie (tak wyraźnie LG Ravensburg, wyrok z 16.08.2019 – 2 O 417/18). Samo pojęcie rodzajowe nie wystarcza: niemiecki Trybunał Federalny (BGH) orzekł, że przy zbiorze przedmiotów, które nie są przestrzennie zgromadzone, zasada oznaczoności jest zachowana tylko wtedy, gdy strony świadomie i rozpoznawalnie porozumiewają się co do cech, na podstawie których przewłaszczane przedmioty rodzaju są zindywidualizowane (BGH, wyrok z 16.12.2022 – V ZR 174/21). Dla magazynu towarowego praktyka wypracowała z tego umowę o zabezpieczenie pomieszczenia (Raumsicherungsvertrag): przewłaszcza się wszystkie rzeczy znajdujące się w dokładnie oznaczonym pomieszczeniu — wtedy przez odgraniczenie przestrzenne jest jednoznacznie oznaczone, co jest objęte, nawet jeśli zapas stale się zmienia.
Drugim probierzem jest nadzabezpieczenie. Ponieważ przewłaszczenie na zabezpieczenie daje biorącemu zabezpieczenie pełną własność, może powstać rażąca dysproporcja między wartością przedmiotu zabezpieczenia a zabezpieczoną wierzytelnością. Według uznanej zasady orzecznictwa istniejące już przy zawarciu umowy, nie tylko przejściowe, znaczne nadzabezpieczenie jest przypadkiem sprzeczności z dobrymi obyczajami i czyni przewłaszczenie na zabezpieczenie nieważnym (§ 138 BGB). Przy nadzabezpieczeniu powstającym dopiero później — na przykład przez spłatę albo przyrost wartości — dający zabezpieczenie ma natomiast roszczenie o zwolnienie nadwyżkowej części; jako reguła praktyczna obowiązuje granica pokrycia w okolicy około 110 % wartości zabezpieczenia, od której należy zwalniać. Kto rozciąga zakres zabezpieczenia zbyt daleko, ryzykuje więc albo nieważność od początku, albo roszczenie dającego zabezpieczenie o zwolnienie.
Z praktyki Najsilniejsze przewłaszczenie na zabezpieczenie jest bezwartościowe, gdy nie oznaczyli Państwo przedmiotu zabezpieczenia jednoznacznie. Proszę oznaczać pojedyncze maszyny typem, numerem seryjnym i miejscem; magazyn towarowy proszę zabezpieczać umową o zabezpieczenie pomieszczenia z jasno odgraniczonymi, najlepiej na planie oznaczonymi pomieszczeniami. I proszę mieć na oku pokrycie w stosunku do wierzytelności — umiarkowana klauzula zwolnienia w umowie zabezpieczenia zapobiega zarzutowi nadzabezpieczenia, zamiast narażać całe zabezpieczenie.
Swój właściwy cel przewłaszczenie na zabezpieczenie osiąga dopiero w upadłości dającego zabezpieczenie. Inaczej niż przy zastrzeżeniu własności nie odzyskują tam Państwo jednak rzeczy: ponieważ rzecz została przewłaszczona tylko na zabezpieczenie, daje ona Państwu nie prawo wyłączenia z masy, lecz prawo do odrębnego zaspokojenia. Są Państwo zaspokajani z wartości rzeczy z pierwszeństwem — sama rzecz zostaje w procesie spieniężenia postępowania.
Kto na zabezpieczenie roszczenia otrzymał od dłużnika przewłaszczoną rzecz ruchomą, jest zrównany z wierzycielami uprawnionymi do odrębnego zaspokojenia (§ 51 pkt 1 InsO). Odrębne zaspokojenie znaczy: dostają Państwo z wpływów z rzeczy swoje pieniądze z pierwszeństwem przed zwykłymi wierzycielami — ale nie maszynę z powrotem. To rozstrzygająca różnica między kwotą z podziału a wartościowym zabezpieczeniem.
Jeśli syndyk ma przewłaszczoną rzecz w swoim posiadaniu, wolno mu ją spieniężyć z wolnej ręki (§ 166 ust. 1 InsO). Nie ściągają więc Państwo rzeczy sami; syndyk zamienia ją na pieniądze i wypłaca Państwu wpływy. To zdejmuje z Państwa nakład — ale kosztuje udziały we wpływach.
Przed Państwa zaspokojeniem syndyk pobiera z wpływów koszty ustalenia i spieniężenia przedmiotu (§ 170 ust. 1 InsO). Są one zryczałtowane: ustalenie w wysokości cztery, spieniężenie pięć od sta wpływów, powiększone o ewentualne obciążenie podatkiem od towarów i usług (§ 171 InsO). Proszę więc nie liczyć na pełne wpływy, lecz na kwotę pomniejszoną o te ryczałty.
Proszę zgłosić syndykowi swoje prawo do odrębnego zaspokojenia niezwłocznie — z umową zabezpieczenia, oznaczeniem przedmiotu zabezpieczenia i zabezpieczoną wierzytelnością. Im czyściej udowodnią Państwo, że dokładnie te rzeczy zostały skutecznie i w sposób oznaczony przewłaszczone, tym gładziej przeforsują Państwo pierwszeństwo, zamiast ustawiać się jako zwykły wierzyciel w tabeli.
Przewłaszczenie na zabezpieczenie należy do rodziny zabezpieczeń kredytu, które łatwo pomylić — i które w przypadku poważnym kolidują ze sobą. Kto zabezpiecza, powinien wiedzieć, gdzie biegną granice.
Przy zastrzeżeniu własności sprzedawca zachowuje własność własnego, dostarczonego towaru, dopóki nie jest zapłacony — nigdy więc nie wypuszcza jej z ręki. Przy przewłaszczeniu na zabezpieczenie dający zabezpieczenie przenosi na kredytodawcę własność rzeczy, które już do niego należą. Sprzedawca z zastrzeżeniem może w upadłości wyłączyć swój niezapłacony towar z masy; biorący zabezpieczenie ma tylko prawo do odrębnego zaspokojenia (§ 51 pkt 1 InsO). Kto zabezpiecza, musi więc odróżnić, czy chodzi o jeszcze niezapłacony towar z dostawy, czy o rzeczywiste zabezpieczenie kredytu. Jak działa zastrzeżenie własności, opisuje poradnik Zastrzeżenie własności w Niemczech.
Przewłaszczenie na zabezpieczenie zabezpiecza cielesnymi rzeczami ruchomymi — maszynami, magazynem, flotą. Cesja globalna zabezpiecza wierzytelnościami: dający zabezpieczenie przelewa na bank swoje obecne i przyszłe należności. Oba mogą istnieć obok siebie, gdy majątek i wierzytelności są czysto rozdzielnie przyporządkowane — ale właśnie przy przedłużonym zastrzeżeniu własności dostawcy i cesji globalnej na rzecz banku grożą kolizje o tę samą wierzytelność.
Zostanie przewłaszczona rzecz przetworzona u dającego zabezpieczenie w nową rzecz, może on nabyć własność nowej rzeczy, a Państwa własność zabezpieczająca wygasa (§ 950 BGB); zostanie połączona z innymi rzeczami w jednolitą rzecz, powstaje z reguły współwłasność według udziałów wartościowych (§ 947 BGB). Gdzie Państwa przedmiot zabezpieczenia jest przetwarzany albo wbudowywany, tam do umowy zabezpieczenia należy klauzula przetworzenia, która zapewnia Państwu (współ)własność nowej rzeczy.
Kto opisuje przedmiot zabezpieczenia tylko pojęciem rodzajowym („maszyny", „magazyn towarowy"), ryzykuje bezskuteczność przewłaszczenia. Według orzecznictwa każdy, kto zna umowę, musi móc odróżnić przedmiot zabezpieczenia od wszystkich innych rzeczy tego samego rodzaju (LG Ravensburg, 16.08.2019 – 2 O 417/18); przy rzeczach nie zgromadzonych przestrzennie strony muszą świadomie porozumieć się co do indywidualizujących cech (BGH, 16.12.2022 – V ZR 174/21). Bez tej oznaczoności nie mają Państwo w przypadku poważnym żadnego zabezpieczenia.
Jest wartość przedmiotu zabezpieczenia od początku rażąco niewspółmierna do zabezpieczonej wierzytelności, przewłaszczenie na zabezpieczenie może być sprzeczne z dobrymi obyczajami i nieważne (§ 138 BGB). Rośnie dysproporcja dopiero później, dający zabezpieczenie ma roszczenie o zwolnienie. Kto rozciąga zabezpieczenie zbyt daleko i nie przewiduje regulacji zwolnienia, w najgorszym razie naraża je w całości.
Bez jasnej umowy zabezpieczającej niejasne jest, kiedy następuje przypadek zabezpieczenia, czy i jak wolno Państwu zaspokoić się z rzeczy i kiedy trzeba przenieść własność z powrotem. To otwiera na oścież spór o spieniężenie — i może osłabić Państwa pozycję prawną w postępowaniu, zwłaszcza wobec syndyka.
Przetworzy dający zabezpieczenie przedmiot zabezpieczenia w nową rzecz, Państwa własność zabezpieczająca wygasa (§ 950 BGB). Gdzie Państwa zabezpieczenie może zostać przetworzone albo wbudowane, tam grożącą utratę prawa wychwytuje tylko właściwa klauzula w umowie zabezpieczenia.
Proszę oznaczać pojedyncze rzeczy typem, producentem, numerem seryjnym i miejscem. Dla magazynu towarowego proszę wybrać umowę o zabezpieczenie pomieszczenia: wszystkie rzeczy w dokładnie — najlepiej planem — oznaczonym pomieszczeniu. Tak nawet przy zmieniającym się zapasie jest w każdej chwili jednoznaczne, co jest przewłaszczone.
Ponieważ rzecz zostaje u dającego zabezpieczenie, proszę uzgodnić stosunek władania, który zastępuje wydanie (§ 930 BGB): dający zabezpieczenie przechowuje odtąd rzecz dla Państwa, Państwo stają się posiadaczem pośrednim (§ 868 BGB). Proszę utrwalić, że i dlaczego on posiada rzecz dla Państwa.
Proszę uregulować zabezpieczoną wierzytelność, przypadek zabezpieczenia, Państwa prawo do zaspokojenia z rzeczy, powrotne przeniesienie własności przy umorzeniu oraz — gdzie potrzebne — zwolnienie przy nadzabezpieczeniu, a także klauzulę przetworzenia. Umowa zabezpieczająca jest obligacyjnym rdzeniem, który nadaje Państwa pełnej własności funkcję zabezpieczającą.
Proszę zadbać, by wartość przedmiotu zabezpieczenia nie przekraczała rażąco zabezpieczonej wierzytelności, i przewidzieć regulację zwolnienia dla części nadwyżkowej. To chroni zabezpieczenie przed zarzutem sprzeczności z dobrymi obyczajami (§ 138 BGB) i przed roszczeniem dającego zabezpieczenie o zwolnienie.
Gdy tylko dający zabezpieczenie jest niewypłacalny, proszę zgłosić syndykowi swoje prawo do odrębnego zaspokojenia (§ 51 pkt 1 InsO) — z umową zabezpieczenia i oznaczeniem przedmiotu. Proszę liczyć się z tym, że syndyk spienięży (§ 166 InsO) i potrąci ryczałty kosztowe (§§ 170, 171 InsO), i proszę sprawdzić rozliczenie. Jak w ogóle dochodzić leżącej u podstaw wierzytelności, opisuje poradnik Dochodzenie należności w Niemczech.
Co kosztuje adwokackie towarzyszenie, zależy od zamierzenia. Pojedynczą, jasno oznaczoną maszynę przewłaszcza się z przewidywalnym nakładem. Umowa o zabezpieczenie pomieszczenia dla magazynu towarowego o zmieniającym się zapasie, uzgodnienie z już biegnącym przedłużonym zastrzeżeniem własności albo cesją globalną oraz nośna regulacja zwolnienia wymagają więcej staranności — tam rozstrzyga się, czy zabezpieczenie w przypadku poważnym naprawdę utrzyma. Są Państwo odwrotnie dającym zabezpieczenie, który każe sprawdzić istniejące przewłaszczenie pod kątem nadzabezpieczenia albo roszczenia o zwolnienie, chodzi przede wszystkim o stosunek wartości; to zwykle da się szybko wyjaśnić.
Stałych cen ryczałtowych świadomie nie podajemy: czy i w jakim zakresie opłaca się nakład adwokacki, zależy od wartości przedmiotu zabezpieczenia, od rodzaju rzeczy i od tego, jakie inne zabezpieczenia są już w grze. Rząd wielkości poznają Państwo, gdy będziemy znać Państwa zamierzenie i objęte rzeczy — wraz z uczciwą oceną, na ile nośne jest zabezpieczenie i gdzie należy je poprawić.
Przy zastawie rzecz musi zostać wydana i leżeć u wierzyciela — dla maszyn albo magazynu, które muszą zostać w ruchu, jest to bezużyteczne. Przy przewłaszczeniu na zabezpieczenie własność wędruje do biorącego zabezpieczenie, posiadanie zostaje przy dającym zabezpieczenie. Zamiast wydania wchodzi stosunek władania (§ 930 BGB, § 868 BGB), tak że stają się Państwo posiadaczem pośrednim, nie odbierając rzeczy.
Nie samą rzecz, ale jej wartość z pierwszeństwem. Ze skutecznie przewłaszczonej rzeczy ruchomej mają Państwo prawo do odrębnego zaspokojenia (§ 51 pkt 1 InsO) — nie prawo wyłączenia z masy jak przy zastrzeżeniu własności. Z reguły syndyk spienięża rzecz (§ 166 InsO) i wypłaca Państwu wpływy, pomniejszone o ryczałty kosztowe (§§ 170, 171 InsO).
Ponieważ przewłaszczenie odnosi się zawsze do konkretnych rzeczy. Przewłaszczane przedmioty muszą być w chwili porozumienia na tyle oznaczone, że każdy, kto zna umowę, może odróżnić przedmiot zabezpieczenia od wszystkich innych rzeczy tego samego rodzaju (LG Ravensburg, 16.08.2019 – 2 O 417/18); przy rzeczach nie zgromadzonych przestrzennie strony muszą porozumieć się co do indywidualizujących cech (BGH, 16.12.2022 – V ZR 174/21). Brak tej oznaczoności czyni przewłaszczenie bezskutecznym.
Umową o zabezpieczenie pomieszczenia. Przewłaszczają Państwo wszystkie rzeczy znajdujące się w dokładnie oznaczonym pomieszczeniu — odgraniczenie przestrzenne czyni jednoznacznym, co jest objęte, nawet przy stale zmieniającym się zapasie. Samo pojęcie rodzajowe bez przestrzennej albo innej indywidualizacji nie wystarcza natomiast zasadzie oznaczoności.
Tak. Jest wartość przedmiotu zabezpieczenia już przy zawarciu umowy rażąco niewspółmierna do zabezpieczonej wierzytelności, przewłaszczenie może być sprzeczne z dobrymi obyczajami i nieważne (§ 138 BGB). Powstaje dysproporcja dopiero później, dający zabezpieczenie ma roszczenie o zwolnienie nadwyżkowej części. Umiarkowana regulacja zwolnienia w umowie zabezpieczenia zapobiega obu.
Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48. Zwłaszcza gdy ma zostać udzielony kredyt albo grozi upadłość, liczy się każdy dzień — proszę opisać sprawę raczej wcześniej niż później.
„Przewłaszczenie na zabezpieczenie jest tyle warte, ile oznaczoność przedmiotu zabezpieczenia — kto dopiero w upadłości spostrzega, że ‚maszyny' albo ‚magazyn' nigdy nie były jednoznacznie odgraniczone, trzyma na końcu w ręku nie własność zabezpieczającą, lecz tylko kawałek papieru", radzi w takiej sytuacji adwokat Sebastian Müller.
Proszę opisać krótko, o co chodzi — otrzymają Państwo pierwszą ocenę. Odezwiemy się do Państwa — zwykle w ciągu 24 godzin, w dni robocze gwarantowane w ciągu 48.
Opisz swoją sprawę