Państwa partner handlowy w Niemczech albo w Polsce jest niewypłacalny — a postępowanie toczy się według obcego prawa, z terminami, które muszą Państwo znać

Typowe sytuacje

Stan prawny prostym językiem

Gdy przedsiębiorstwo w UE staje się niewypłacalne, najpierw pojawia się całkiem praktyczne pytanie: w którym kraju toczy się postępowanie? Europejskie rozporządzenie o niewypłacalności odpowiada na nie jednym pojęciem — głównym ośrodkiem podstawowej działalności, w żargonie COMI. Dla tak zwanego głównego postępowania upadłościowego właściwe są sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium dłużnik ma ten ośrodek; to miejsce, w którym zazwyczaj zarządza swoimi interesami i które jest rozpoznawalne dla osób trzecich (art. 3 ust. 1 rozporządzenia EuInsVO, (UE) 2015/848). Dla spółek i osób prawnych rozporządzenie upraszcza sprawę: aż do dowodu przeciwnego domniemywa się, że ośrodek ten leży w miejscu ich siedziby statutowej. Ma więc Państwa partner handlowy siedzibę w Polsce — główne postępowanie z reguły toczy się w Polsce; ma siedzibę w Niemczech — w Niemczech.

Ma to dwa skutki, które jako wierzyciel z zagranicy muszą Państwo znać. Pierwszy: otwarte główne postępowanie jest uznawane we wszystkich innych państwach członkowskich, gdy tylko orzeczenie stanie się tam skuteczne — automatycznie, bez potrzeby, by drugi sąd jeszcze to potwierdzał (art. 19 rozporządzenia). I bez dalszych formalności wywołuje ono w każdym innym państwie członkowskim skutki, jakie nadaje mu prawo państwa wszczęcia (art. 20 rozporządzenia). Drugi skutek jest dla Państwa wierzytelności ważniejszy: obowiązuje prawo upadłościowe kraju, w którym postępowanie wszczęto — a więc prawo polskie albo niemieckie (art. 7 ust. 1 rozporządzenia). Prawnicy nazywają to lex fori concursus. To prawo określa między innymi, które wierzytelności należy zgłosić oraz jak dokonuje się zgłoszenia, sprawdzenia i ustalenia (art. 7 ust. 2 rozporządzenia). Dlatego terminy zgłoszenia, kolejność zaspokojenia i przebieg postępowania rządzą się prawem państwa wszczęcia, nie prawem Państwa siedziby.

Właśnie dlatego rozporządzenie podaje Państwu jako zagranicznemu wierzycielowi rękę — chce zapobiec temu, by w obcym postępowaniu wypadli Państwo gorzej niż wierzyciel miejscowy. Zasada jest jasna: każdy wierzyciel może zgłosić swoją wierzytelność w głównym postępowaniu upadłościowym oraz w każdym wtórnym postępowaniu upadłościowym (art. 45 ust. 1 rozporządzenia). A zgłoszenie jest świadomie utrzymane w niskim progu: każdy zagraniczny wierzyciel może posłużyć się wszelkimi środkami porozumiewania się dopuszczalnymi według prawa państwa wszczęcia, a samo zgłoszenie wierzytelności nie wymaga zastępstwa przez adwokata ani innego prawnika (art. 53 rozporządzenia). Do samego zgłoszenia istnieje ogólnounijny standardowy formularz pod nagłówkiem „Zgłoszenie wierzytelności" — a nagłówek ten nosi on we wszystkich językach urzędowych Unii, tak że mogą go Państwo użyć (art. 55 ust. 1 rozporządzenia). Że nie zgłaszają Państwo w próżnię, zapewnia dalsza reguła: syndyk albo sąd musi niezwłocznie zawiadomić wszystkich znanych zagranicznych wierzycieli i wyraźnie wskazać, jakie terminy należy zachować oraz jakie skutki ma ich uchybienie (art. 54 rozporządzenia).

Czasem jedno postępowanie nie wystarcza — na przykład dlatego, że majątek dłużnika leży także w drugim państwie. Ma dłużnik po drugiej stronie granicy oddział, może tam zostać otwarte wtórne postępowanie upadłościowe, którego skutki ograniczają się do majątku położonego w tym państwie (art. 3 ust. 2 rozporządzenia). Po wszczęciu uznanego głównego postępowania sąd drugiego państwa może otworzyć takie wtórne postępowanie, nie badając ponownie niewypłacalności (art. 34 rozporządzenia). Zgłosić wolno Państwu w obu postępowaniach (art. 45 rozporządzenia) — która droga jest dla Państwa wierzytelności sensowna, zależy od tego, gdzie leży majątek nadający się do spieniężenia.

Pozostaje Państwa najważniejsza linia obrony: zabezpieczenia. Dostarczyli Państwo z zastrzeżeniem własności — rozporządzenie chroni Państwa w rozstrzygającym miejscu. Wszczęcie postępowania upadłościowego przeciwko nabywcy nie narusza Państwa praw z zastrzeżenia własności, jeżeli w chwili wszczęcia rzecz znajdowała się na terytorium innego państwa członkowskiego — a więc na przykład jeszcze w Niemczech, gdy postępowanie toczy się w Polsce (art. 10 ust. 1 rozporządzenia). Według prawa niemieckiego mogliby Państwo w takim przypadku żądać wyłączenia towaru z masy, bo nie należy on do masy upadłości (§ 47 InsO). Czy i jak Państwa zastrzeżenie zadziała w postępowaniu polskim, rządzi się jednak prawem polskim — dlatego dokładne zbadanie stanu rzeczy w konkretnym przypadku jest rozstrzygające. Pewne jest jedno: w formularzu zgłoszenia muszą Państwo wyraźnie wskazać, czy dochodzą zabezpieczenia rzeczowego albo zastrzeżenia własności i których składników majątku to dotyczy (art. 55 ust. 2 lit. g rozporządzenia). Zostawią Państwo to pole puste — postępowanie potraktuje Państwa jak zwykłego wierzyciela, a pierwszeństwo przepadnie.

Praktyka O sukcesie albo przegranej decydują dwie rzeczy: termin i zabezpieczenia. Proszę zgłosić w terminie — prawo do zgłoszenia daje Państwu rozporządzenie (art. 45, 53), ale dochowanie obcego terminu pozostaje Państwa sprawą. I proszę czysto wpisać w formularzu każde zabezpieczenie, każde zastrzeżenie własności (art. 55 rozporządzenia). Kto zgłasza tylko „fakturę", nie nazywając zabezpieczenia, oddaje pierwszeństwo, którego nikt mu już nie zwróci.

Jak zabezpieczyć swoją wierzytelność w postępowaniu upadłościowym

• Zidentyfikować postępowanie i wyjaśnić właściwość

  Proszę ustalić, gdzie i pod jaką sygnaturą toczy się postępowanie. Przy dłużniku z siedzibą w Polsce główne postępowanie z reguły otwarto w Polsce, przy siedzibie w Niemczech — w Niemczech (art. 3 rozporządzenia). Proszę zarazem sprawdzić, czy oddział po drugiej stronie granicy umożliwia wtórne postępowanie (art. 34 rozporządzenia).

• Czekać na zawiadomienie syndyka — ale na nim nie polegać

  Jako znany zagraniczny wierzyciel mają Państwo zostać niezwłocznie zawiadomieni, ze wskazaniem terminów i skutków ich uchybienia (art. 54 rozporządzenia). Nie przychodzi zawiadomienie — proszę działać samemu: przeoczony wierzyciel, do którego nikt nie napisał, traci termin nie mniej boleśnie.

• Zgłosić wierzytelność na standardowym formularzu

  Proszę zgłosić wierzytelność na unijnym standardowym formularzu „Zgłoszenie wierzytelności" (art. 55 rozporządzenia). Wolno Państwu posłużyć się dopuszczalnymi środkami porozumiewania się, a do samego zgłoszenia adwokat nie jest obowiązkowy (art. 53 rozporządzenia) — ale zgłoszenie musi być kompletne i w terminie.

• Dochodzić zabezpieczeń i zastrzeżenia własności

  Proszę sprawdzić, czy dostarczyli Państwo z zastrzeżeniem własności i gdzie towar leżał w chwili wszczęcia (art. 10 rozporządzenia). Proszę wpisać w formularzu każde zabezpieczenie rzeczowe i każde zastrzeżenie własności (art. 55 ust. 2 lit. g rozporządzenia). Ta wskazówka decyduje o Państwa kolejności zaspokojenia.

• Towarzyszyć postępowaniu i pilnować terminu

  Według prawa państwa wszczęcia (art. 7 rozporządzenia) następują sprawdzenie i ustalenie wierzytelności. Proszę mieć na oku terminy i posiedzenia; tam, gdzie dodatkowo potrzebne jest dochodzenie należności w Polsce albo egzekucja niemieckiego tytułu w Polsce, trzeba je czysto przygotować.

Na czym jako wierzycielowi naprawdę Państwu zależy

Wiadomość o niewypłacalności partnera handlowego wywołuje często dwa błędne odruchy. Pierwszy to rezygnacja — „pieniądze i tak przepadły" —, drugi to wyczekiwanie, w nadziei, że syndyk sam się przecież odezwie. Oba są niebezpieczne. Państwa wierzytelność nie jest automatycznie stracona; rozporządzenie daje Państwu wyraźnie prawo, by dochodzić jej w tym postępowaniu (art. 45, 53). Ale to prawo przydaje się tylko temu, kto wykona je w terminie. Chłodne pytanie brzmi więc nie „czy", lecz „do kiedy" i „z jakimi danymi".

Adwokat Sebastian Müller radzi w takiej sytuacji trzymać się prostej kolejności: „Przy niewypłacalności za granicą nie przegrywa się przez obce prawo, lecz przez przekroczony termin i zapomniane zabezpieczenie — kto zgłosi w porę i nazwie swoje zastrzeżenie własności w formularzu, stoi tak samo dobrze jak każdy miejscowy wierzyciel." Proszę więc obserwować najpierw dwie największe pułapki. Pierwsza to termin zgłoszenia w obcym postępowaniu: rządzi się on prawem państwa wszczęcia (art. 7 rozporządzenia), nie znanym Państwu prawem własnym. Kto czeka, aż przyjdzie zawiadomienie, a ono przychodzi za późno albo wcale, mógł już przegrać. Druga pułapka to zabezpieczenia: zastrzeżenie własności albo inne zabezpieczenie, którego nie nazwą Państwo w formularzu zgłoszenia (art. 55 rozporządzenia), nie zostanie uwzględnione — spadają Państwo wtedy do rangi zwykłego wierzyciela. Proszę więc wcześnie uporządkować dokumenty: faktury, dokumenty dostawy, uzgodnienie zastrzeżenia własności, dowód, gdzie towar leżał. I proszę działać, gdy tylko dowiedzą się Państwo o niewypłacalności — nie dopiero, gdy przyjdzie pismo.

Dlaczego o Państwa wierzytelności rozstrzyga obce prawo

Dla wielu wierzycieli to najbardziej zaskakujący punkt: choć siedzibę mają Państwo w Polsce, a wierzytelność pochodzi z umowy, którą być może zawarli Państwo nawet według prawa polskiego, postępowanie upadłościowe rządzi się prawem niemieckim — i odwrotnie, gdy dłużnik siedzi w Polsce. Rozporządzenie nakazuje to wyraźnie: dla postępowania upadłościowego i jego skutków obowiązuje prawo państwa wszczęcia postępowania (art. 7 ust. 1 rozporządzenia). To prawo określa, które wierzytelności można zgłosić, w jakiej stoją kolejności oraz jak są sprawdzane i ustalane (art. 7 ust. 2 rozporządzenia). Czy mają Państwo pozycję uprzywilejowaną i jakiej kwoty mogą się spodziewać, wyjaśnia się więc według prawa upadłościowego państwa wszczęcia.

To nie jest wada, to tylko inaczej — i ma ważną drugą stronę, która działa na Państwa korzyść: ponieważ to samo prawo obowiązuje dla wszystkich wierzycieli, są Państwo jako zagraniczny wierzyciel w tym postępowaniu traktowani równo. Zgłaszają Państwo tym samym formularzem co wierzyciel miejscowy (art. 55 rozporządzenia), mają to samo prawo do zgłoszenia (art. 45 rozporządzenia), a syndyk musi Państwa poinformować o terminach (art. 54 rozporządzenia). Różnica leży wyłącznie w tym, że muszą Państwo dochować reguł obcego systemu prawnego — języka, terminu, formalności. Właśnie na tym styku między umową po jednej stronie granicy a postępowaniem po drugiej rozstrzyga się, czy Państwa wierzytelność przejdzie.

Koszty i czas trwania

Samo zgłoszenie to część oszczędna: standardowy formularz, do którego rozporządzenie nie wymaga nawet obowiązkowo adwokata (art. 53, 55 rozporządzenia). Nakład i czas wyznacza postępowanie państwa wszczęcia, według którego prawa toczą się sprawdzenie, ustalenie i podział (art. 7 rozporządzenia) — postępowania upadłościowe się ciągną, a kwota, jeśli w ogóle, płynie dopiero na końcu. Zaważyć mogą prawidłowe wypełnienie formularza, tłumaczenie dokumentów oraz — tam, gdzie chodzi o zabezpieczenia lub możliwe wtórne postępowanie — obsługa prawna. Dla Państwa jako wierzyciela liczy się przede wszystkim jedno: nakład czystego, terminowego zgłoszenia jest znikomy wobec tego, co tracą Państwo, uchybiając terminowi albo zabezpieczeniu.

Stałych cen ryczałtowych świadomie nie podajemy: czy zostanie na zgłoszeniu Państwa wierzytelności, czy dojdzie zastrzeżenie własności, wtórne postępowanie albo sporne ustalenie, zależy od konkretnego przypadku — od wysokości wierzytelności, istniejących zabezpieczeń i stanu postępowania. Rząd wielkości oraz uczciwą pierwszą ocenę poznają Państwo, gdy tylko poznamy Państwa wierzytelność i stan postępowania.